Ҳозирги Ўзбекистон давлат филармонияси Қорақалпоғистон Республикаси бўлимининг Халқ чолғулари оркестри 1957 йил 26 октябрь куни расмий равишда иш бошлади.

Унинг очилишига Абдрейим Султонов сабабчи бўлди. У Вазирлар Кенгашига бориб, Қорақалпоғистонда халқ чолғулари оркестрини очиш масаласини кўтарган. Шунинг натижасида Тошкентдан профессор Ашот Иванович Петросянц келиб, Жапақ отанинг дутори торларининг пардаларини текширди. Ёнида Сергей Диденко деган лаборант бор эди. А. Петросянц монохорд деган асбобда Жапақ отанинг дуторининг ҳар бир пардасининг тебраниш сонини ўлчаб ёзиб олди. Мени ўша ерга чақирди: Жапақ ота, Абдрейим Султонов, Петросянц ва Диденколар бўлди. Шунда, Жапақ отанинг дуторининг биринчи тори симдан тортилганини кўриб, Петросянц нима сабабдан биринчи тори симдан эканини сўради. Мен икковининг ўртасида таржимон бўлиб, уларнинг ўзаро гаплашганларини таржима қилиб турдим.  Шунда Жапақ ота: «Шу икки торнинг сози бир-бири билан яхши уйғунлашади экан, шунинг учун дуторнинг биринчи торини симдан тортдим,» – деган эди.

Дуторни созлаб бўлгач, Диденко дуторнинг пардасини монохорд асбобига ўлчаб ёзиб олди. Яъни, биринчи парда – неча тебраниш, иккинчи парда – неча тебраниш деб… Шунда Абдрейим оға Султонов мени Петросянцга: «Бу йил мусиқа мактабини тугатди,» – деб таништирди. Петросянц рубоб-примада бир асар чалиб беришни сўради. Мен француз композитори Ж. Бизенинг «Кармен» операсининг кириш қисмини чала бошладим. Биринчи қисмини чалиб, иккинчи қисмнинг 5-6 тактларини чалаётганимда, Петросянц етарли деб тўхтатди ва менга консерваторияга ўқишга киришим кераклигини айтиб тавсия қилди. Мен моддий аҳволим тўғри келмаслигини айтганимда: «Борсанг – иш ҳам топилиши мумкин,» – деди. Абдрейим оға Султонов эса, «иш шу ерда ҳам топилади,» – деди. Кейин ўйлаб қарасам, у ўша вақтда келажакда халқ чолғулари оркестри очилса – мени ишга олишни режалаштирган экан. Петросянц кетганидан сўнг уч ой ичида қорақалпоқ дуторларини қайтадан реконструкция қилиб, темперезатсия қилди. Олиб келиб, ўша дуторлар билан театрда кичкина концерт берди. Бу концертга ёзувчилар, композиторлар, мусиқачилар йиғилиб, қорақалпоқ дуторининг янги ясалган дуторини қабул қилиб олди. Шунда Сапар Хўжаниёзов: «Бу дуторлар қорақалпоқ миллий дуторига ўхшамайдими?» – деб савол берди. Бироқ, йиғилишга келган бошқа иштирокчилар, бу фикрни қўллаб-қувватламади ва дуторларни қабул қилди. Петросянц қўшимча иккита литавра ясаб келди: кичик ва катта, дуторларга қўшимча дутор-бош, иккита дутор-контрабас олиб келди. Шунинг билан тўлиқ оркестр таркиби қуролланди ҳамда бу сафга гиржекчилар қўшилди.

Бу воқеалар бўлиб ўтмасдан бир йил олдин, 1956 йили октябрь ойида, Қорақалпоғистон ҳукумати Тошкент шаҳрида декада ўтказиш масаласини кўтарди. Шу масалага доир, Абдрейим Султоновга ҳаваскорлар оркестрини тузиш топширилди. Бу оркестрга истеъдодли ёшларни йиғиб, оркестрни тузди ва унга ёрдамга радиокомитетда, филармонияда ишлаётган созандалар чақирилди. Уларнинг ёрдами билан декадага тайёрландик. Декадага тайёргарлик учун Тошкентдан композитор Фаттоҳ Назаров келиб, «Қорақалпоқ Рапсодияси»ни ёзди. Бу асарнинг мавзуси қорақалпоқ халқ куйи «Кўршапалак»нинг асосида бўлиб, композитор бу куйни қайта ишлаб, рапсодияни ёзди. Ёзиб бўлгач – бизлар уни чертиб тайёрладик. Концертда Абдрейим Султоновнинг «Боғбон қиз» номли қўшиғи ҳам тайёрланди. Унинг сўзи Жолмурза Аймурзаевга тегишли бўлиб, уни Арзигул Атамуратова ижро этадиган бўлди. Ўша икки асарни бизлар тайёрладик. Бизларни ҳар куни чалиб, Фаттоҳ Назаров ва Абдрайим оға Султоновлар дирижёрлик қилиб тайёрлади. Қарийб уч ой тайёрлангандан сўнг декабрнинг охирида Тошкентга кетиб, январнинг бошида декада бошланди. Декадада бизнинг оркестр концертни очиб берди. Биринчиси Фаттоҳ Назаровнинг «Қорақалпоқ Рапсодияси» бўлса, иккинчиси Абдрейим Султоновнинг «Боғбон қиз» номли шеъри бўлди. Ўша ўн кунликда олинган суратлар қуйида кўрсатилган. Тошкент шаҳрида шу асарлар билан заводлар ва яна бир муассасаларга бориб бажардик. Ўн кун ичида концертлар бериб юрдик. Сўнгги куни ўша куйларни яна концертда чалиб, декаданинг ёпилишида қатнашдик.

Декададан қайтгандан сўнг ҳаваскорлар оркестри тарқатилиб, ҳар ким ўз ишига кетди. Шундан сўнг, Абдрейим Султонов Вазирлар Кенгашига бориб, оркестрни тузиш кераклиги масаласини кўтарган ва юқорида айтилганидек, 1957 йили Қорақалпоқ халқ куйлари оркестрга айланди.  Оркестр тузилгандан кейин Абдрейим Султонов унинг дастурини ёзди. Унда қорақалпоқ халқ қўшиқларидан «Чимбой,» «Яша пари» ва бошқа қўшиқларни оркестр учун қайта ишлаб чиқди. Сабаби, енгил, осон, созандаларнинг қулоғига сингиб қолган куйларни оркестрга ўргатиш осонроқ бўлди. Нота билмайдиган, лекин, мусиқий қобилияти бор йигит-қизлар оркестрга ишга олинди. Мен ёшларга нота ўргатишга, асбобни қандай чалишга Абдрейим Султоновга ёрдам бериб, у киши йўқ пайтларида оркестрга дирижёрлик қилдим.

Оркестр куйларни ўргангандан кейин, яна беш ойча тайёрландик. Сўнгра, оркестрга хонандалар қабул қилинди. Қўшиқчилар билан ҳам тайёрланиб бўлиб, 1958 йили, май ойидан бошлаб, Қорақалпоғистоннинг барча туманларига гастрольга чиқиб, концертлар бердик. Концертда хонандалар қўшиқ айтиш билан бирга, оркестр чолғу куйларини ҳам ижро этди. Шундай қилиб оркестр билан Қорақалпоғистоннинг барча туманларини айланиб, оркестр ўзини халққа таништирди. Оркестр 24 созандадан иборат бўлиб, унга қўшимча 5-6 солист хонандалар бор пайтларда, филармонияга бу жамоанинг маошини топиб бериш оғирлик қилди. Менинг тушунишимча, оркестр тузилмаган вақтда, филармонияда солистлар гастрольга бориб, олаётган ойликларини ўша гастрольдан келиб тушган пулдан олиб турган бўлса, оркестрнинг тўлиқ жамоасини гастрольга ҳам юбориш филармонияга оғирлик қилди. Сабаби, оркестрнинг даромади, унинг чиққан харажатларига етмаган бўлиши керак. Шу сабабли, 1963 йили, оркестр ёпилди. Демак, филармония раҳбари Вазирлар Кенгашига ўша ҳолатни айтган бўлиши керак. Шундай қилиб, мен оркестрдан чиқиб кетдим. Шундан сўнг оркестр тарқатилиб, 1-2 йил оркестр ёпилиб турди. Бироқ, оркестрни Абдрейим аканинг талаби бўйича ёки бошқаларнинг талаби бўйича, оркестрни қайтадан очиб, уни Қорақалпоғистон телерадиокомпаниясининг қарамоғига берилди. У ерда оркестрга композиторлар, жумладан, Нажиматдин Муҳаммеддинов дирижёрлик қилиб, телевидениедан концертлар берадиган бўлди. У пайтлари мен оркестрда ишламаганман, бошқа идораларда ишлаб юрганман. Ўша даврда оркестрга малакали созандалардан Асқаров Кўчкинбой, Нажиматдин Муҳамеддинов, Зинатдин Абдуллаевлар олий ўқув юртларини битириб, ишга кела бошлаган эди.

Оркестрда ишлаган вақтимда мен, аввалдан машҳур созандалар билан ишладим. Улардан гиржекчи Наврўз Қорашаев, бахши Қурбонбой Есжанов, унинг укаси гиржекчи Жарилқаган Есжанов, скрипкачи Камал Мендибаевлар ва кўплаб дуторчилар ишладим. Бу таркибга кейинчалик янгидан малакали созандалар Мухтор Рахманов, рубоб-примаши Яхшилик Нуржановлар келиб қўшилди ва Ашот Иванович Петросянц томонидан Тошкентдаги билим юртини битирган созандалардан Михаил Антипов, Камил Сапарбаевлар келиб иш юритди. Ўша даврда М. Антипов мусиқа мактабида ҳам ишлаб, менга прима-рубоб чолғусидан дарс берди. Улардан ҳам бошқа, қобилиятли қиз-йигитлар иш қилди. Репетиция вақтларида ёшларга чолғу чалиш усулларини мен ҳам Абдрейим акага ёрдам бердим.

Декадага қатнашиб, қайтиб келгандан кейин, 1958 йили Қорақалпоғистон Жўқорғи Кенгесининг Президиуми қарори билан декада иштирокчилари Фахрий ёрлиқ билан тақдирлади.

Ушбу тарихий воқеалар Қорақалпоғистон маданияти, жумладан, Халқ чолғулари оркестри тарихида унутилмас йиллар бўлди ва халқимизнинг маънавий-маърифий ҳаётини юксалтиришда муҳим ўрин тутди, деб ўйлайман. Фурсатдан фойдаланиб, Қорақалпоқ халқ чолғулари оркестри жамоасини меҳнат жамоаси ташкил этилганининг 70 йиллик юбилей байрами билан самимий табриклайман ва уларнинг ижодий ишларига улкан зафарлар тилайман.

Клим Қаллиевич Аймбетов,

«Қорақалпоғистонга хизмат кўрсатган маданият ходими,»

Меҳнат фахрийси.

Қорақалпоғистон ахборот агентлиги