Házirgi Ózbekstan mámleketlik filarmoniyası Qaraqalpaqstan Respublikası bóliminiń Xalıq sazları orkestri 1957-jılı 26-oktyabr kúni rásmiy túrde jumıs basladı.
Onıń ashılıwına Ábdreyim aǵa Sultanov sebepshi boldı. Ol Ministrler Keńesine barıp, Qaraqalpaqstanda xalık sazları orkestrin ashıw máselesin kótergen. Sonıń nátiyjesinde Tashkentten professor Ashot Ivanovich Petrosyanc kelip, Japaq atanıń duwtarınıń tarlarınıń perdelerin tekserdi. Qasında Sergey Didenko degen laborant bar edi. A. Petrosyanc monoxord degen ásbapta Japaq atanıń duwtarınıń hár bir perdesiniń terbelis sanın ólshep jazıp aldı. Meni sol jerge shaqırdı: Japaq ata, Ábdreyim Sultanov, Petrosyanc hám Didenkolar boldı.Sonda, Japaq atanıń duwtarınıń birinshi tarı sımnan tartılǵanın kórip, Petrosyanc ne sebep birinshi tarı sımnan ekenin soradı. Men ekewinin ortasında dilmash bolıp, olardıń óz-ara sóyleskenin awdarmalap turdım. Sonda Japaq ata: «Usı eki tardıń sazı biri-biri menen jaqsı úylesedi eken, sonıń ushın duwtardıń birinshi tarın sımnan tarttım», – degen edi.
Duwtardı sazlap bolǵannan keyin, Didenko duwtardıń perdesin monoxord ásbapına ólshep jazıp aldı. Yaǵnıy, birinshi perde – neshe terbelis, ekinshi perde – neshe terbelis dep… Sonda Ábdreyim aǵa Sultanov meni Petrosyancqa: «Bıyıl muzıka mektebin pitkerdi», – dep tanıstırdı. Petrosyanc rubab-primada bir shıǵarma shertip beriwdi soradı. Men francuz kompozitorı Dj. Bizeniń «Karmen» operasınıń kirisiw bólimin shertip basladım. Birinshi bólimin shertip, ekinshi bólimniń 5-6 taktlerin shertip atırǵanımda, Petrosyanc jetkilikli dep toqtattı hám de maǵan konservatoriyaǵa oqıwǵa kiriwim kerekligin aytıp usınıs etti. Men materiallıq jaǵdayım tuwrı kelmeytuǵının aytqanımda: «Barsań – jumıs ta tabılıwı múmkin», – dedi. Al, Ábdreyim aǵa Sultanov bolsa, «jumıs usı jerde de tabıladı», – dedi. Keyin oylanıp qarasam, ol sol waqıtta keleshekte xalıq sazları orkestri ashılsa – meni jumısqa alıwdı jobalastırǵan eken.
Petrosyanc ketkennen soń úsh aydıń ishinde qaraqalpaq duwtarların qaytadan rekonstrukciyalap, temperezaciya isledi. Ákelip bolıp, sol duwtarlar menen teatrda kishkentay koncert berdi. Bul koncertke jazıwshılar, kompozitorlar, muzıkantlar jıynalıp, qaraqalpaq duwtarınıń taza islengen duwtarın qabıllap aldı. Sonda Sapar Xojaniyazov: «Bul duwtarlar qaraqalpaq milliy duwtarına uqsamaydı?» – dep soraw berdi. Biraq, jıynalısqa kelgen basqa qatnasıwshılar, bul pikirdi qollap-quwatlamadı hám duwtarlardı qabıl etti. Petrosyanc qosımsha eki litavra islep ákeldi: kishi hám úlken, duwtarlarǵa qosımsha duwtar-bas, eki duwtar-kontrabas alıp keldi. Sonıń menen tolıq orkestr quramı quraldı hám de bul qatarǵa girjekshiler qosıldı.
Bul waqıyalar bolıp ótpesten bir jıl burın, 1956-jılı oktyabr ayında, Qaraqalpaqstan húkimeti Tashkent qalasında dekada ótkeriw máselesin kóterdi. Usı máselege baylanıslı, Ábdreyim Sultanovqa háweskerler orkestrin dúziw tapsırıldı. Bul orkestrge talantlı jaslardı jıynap, orkestrdi dúzdi hám oǵan járdemge radiokomitette, filarmoniyada islep atırǵan sazendeler shaqırıldı. Solardıń járdemi menen dekadaǵa tayarlandıq. Dekadaǵa tayarlanıw ushın Tashkentten kompozitor Fattax Nazarov kelip, «Qaraqalpaq Rapsodiyası»n jazdı. Jazıp bolǵan soń – bizler onı shertip tayarladıq. Koncertte Ábdreyim Sultanovtıń jazǵan «Baǵman qız» atlı qosıǵı da tayarlandı. Onıń sózi Jolmurza Aymurzaevqa tiyisli bolıp, onı Arzıgúl Atamuratova atqaratuǵın boldı. Sol eki shıǵarmanı bizler tayarladıq. Bizlerdi kúnde shertkizip, Fattax Nazarov hám Ábdreyim aǵa Sultanovlar dirijyorlıq etip tayarladı.
Derlik úsh ay tayarlanǵannan soń dekabrdiń ayaǵında Tashkentke ketip, yanvardıń basında dekada baslandı. Dekadada biziń orkestr koncertti ashıp berdi. Birinshisi Fattax Nazarovtıń «Qaraqalpaq Rapsodiyası» bolsa, ekinshisi Ábdreyim Sultanovtıń «Baǵman qız» atlı qosıǵı boldı. Sol dekadada túsken suwretler tómende kórsetilgen. Tashkent kalasında usı shıǵarmalar menen zavodlar hám jáne bir mákemelerge barıp atqardıq. On kún ishinde koncertler berip júrdik. Sońǵı kúni sol namalardı jáne koncertte shertip, dekadanıń jabılıwına qatnastıq.
Dekadadan qaytqannan soń háweskerler orkestri tarqatılıp, hár kim óziniń jumısına ketti. Sonnan keyin, Ábdreyim Sultanov Ministrler Keńesine barıp, orkestrdi dúziw kerek degen máseleni kótergen hám joqarıda aytılǵanday, 1957-jılı Qaraqalpaq xalıq sazları orkestri rásmiy túrde ashıldı. Orkestr dúzilgennen keyin Ábdreyim Sultanov onıń baǵdarlamasın jazdı. Onda qaraqalpaq xalıq qosıqlarınan «Shımbay», «Yasha páriy» hám basqa da qosıqlardı orkestr ushın qayta islep shıqtı. Sebebi, jeńil, ańsat, sazendelerdiń qulaǵına sińip qalǵan namalardı orkestrge úyretiw ańsatıraq boldı. Nota bilmeytuǵın, biraq, muzıkalıq uqıbı bar jigit-qızlar orkestrge jumısqa alındı. Men jaslarǵa nota úyretiwge, ásbaptı qalay shertiwge Ábdreyim Sultanovqa járdem berip, ol kisi joq waqıtlarında orkestrge dirijyorlıq ettim.
Orkestr namalardı úyrengennen keyin, jáne bes ay shamasında tayarlandıq. Sońınan, orkestrge qosıqshılar qabıl etildi. Qosıqshılar menen de tayarlanıp bolıp, 1958-jılı, may ayınan baslap, Qaraqalpaqstannıń barlıq rayonlarına gastrolge shıǵıp, koncertler berdik. Koncertlerde qosıqshılar qosıq aytıw menen birge, orkestr instrumental ásbaplıq namalardı da atqardı. Sóytip orkestr menen Qaraqalpaqstannıń barlıq rayonların aralap, orkestr ózin xalıqqa tanıstırdı. Orkestr 24 sazendeden ibarat bolıp, oǵan qosımsha 5-6 solist qosıqshılar bar waqıtlarda, filarmoniyaǵa bul jámááttiń aylıǵın tawıp beriw awırlıq etti. Meniń túsinigim boyınsha, orkestr dúzilmegen waqıtta, filarmoniyada solistler gastrolge barıp, alıp atırǵan aylıqların sol gastrolden kelip túsken aqshadan alıp otırǵan bolsa, orkestrdiń tolıq jámáátin gastrolge de jiberiw filarmoniyaǵa awırlıq etti. Sebebi, orkestrdiń tabısı, onıń shıqqan qárejetlerine jetpegen bolıwı kerek. Sol sebepli, 1963-jılı, orkestr jabıldı. Demek, filarmoniyanıń baslıǵı Ministrler Keńesine sol jaǵdaydı aytqan bolıwı kerek. Sóytip, men orkestrden shıǵıp kettim. Sonıń izinshe orkestr tarqatılıp, 1-2 jıl orkestr jabılıp turdı. Biraq, Ábdreyim aǵanıń talabı boyınsha ma, yamasa basqalardıń talabı boyınsha ma, orkestrdi qaytadan ashıp, onı Qaraqalpaqstan Teleradiokompaniyasınıń qaramaǵına kirgizildi. Ol jerde orkestrge kompozitorlar, sonıń ishinde, Najimatdin Muhammeddinov dirijyorlıq etip, televidenieden koncertler beretuǵın boldı. Ol waqıtları men orkestrde jumıs islemedim, basqa mákemelerde islep júrdim. Sol dáwirde orkestrge qánigeli sazendelerden Asqarov Kóshkinbay, Najimatdin Muhameddinov, Zinatdin Abdullaevlar joqarı oqıw orınların pitkerip, jumısqa kele baslaǵan edi.
Orkestrde islegen waqıtta men, burınnan belgili sazendeler menen islestim. Olardan girjekshi Nawrız Qarashaev, baqsı Qurbanbay Esjanov, onıń inisi girjekshi Jarılqaǵan Esjanov, skripkashı Kamal Mendibaevlar hám kóplegen duwtarshılar islestim. Bul quramǵa sońın ala tazadan qánigeli sazendeler Muxtar Raxmanov, rubab-primashı Jaqsılıq Nurjanovlar kelip qosıldı hám Ashot Petrosyanc tárepinen Tashkenttegi uchiliщeni pitkergen sazendelerden Mixail Antipov, Kamil Saparbaevlar kelip jumıs isledi. Sol dáwirde Mixail Antipov muzıka mekpebinde de jumıs islep, maǵan prima-rubab áspabınan sabaq berdi. Olardan da basqa, uqıplı qız-jigitler jumıs isledi. Repeticiya waqıtlarında jaslarǵa ásbapta shertiw usılların men de úyretip, Ábdreyim aǵaǵa járdem berdim.
Dekadaǵa qatnasıp, qaytıp kelgennen keyin, 1958-jılı Qaraqalpaqstan Joqarǵı Keńesiniń Prezidium qararı menen dekada qatnasıwshıları Húrmet jarlıǵı menen sıylıqladı.
Bul tariyxıy waqıyalar Qaraqalpaqstan mádeniyatı, sonıń ishinde Xalıq sazları orkestri tariyxında umıtılmas jıllar boldı hám xalqımızdıń ruwxıy-aǵartıwshılıq turmısınıń joqarılawında áhmiyetli orın tuttı dep oylayman. Pursattan paydalanıp, Qaraqalpaq xalıq sazları orkestri jámáátin miynet jámáátiniń dúzilgeniniń 70 jıllıq yubiley merekesi menen qızǵın qutlıqlayman hám olardıń dóretiwshilik islerine tasqın tabıslar tileymen.

Klim Qallıevich Aymbetov,
«Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri»,
Miynet veteranı.

Qaraqalpaqstan xabar agentligi.