8 декабрь – Ўзбекистон Республикаси Конституцияси куни – ҳар йили нафақат Асосий қонун қабул қилинганини, балки замонавий ҳуқуқий давлат барпо этишда конституциявий қадриятларнинг аҳамиятини ҳам эслатади. Сўнгги йилларда Ўзбекистон суд тизимини жадал суръатлар билан ислоҳ қилмоқда: судьялар мустақиллиги мустаҳкамланмоқда, очиқлик ва шаффофлик ошмоқда, электрон технологиялар жорий этилмоқда, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш кенгаймоқда.

Бу жараёнлар дунёнинг ҳуқуқий андозалари миллий ислоҳотларга кучли таъсир кўрсатаётган глобал интеграция шароитида рўй бермоқда. Энг эътиборга молик учта ҳуқуқий макон – МДҲ, Европа Иттифоқи ва АҚШ бўлиб, уларнинг ҳар бири ўзининг суд ҳокимияти дастури ва конституциявий назорат механизмларини ишлаб чиққан.

Ўзбекистон Конституциясининг янги таҳрири суд ҳокимиятининг асосини мустаҳкамлади:

• судьяларнинг мустақиллиги асосий тамойил сифатида мустаҳкамланган;
• одил судлов жараёни кафолатлари таъминланган;
• ҳокимият бўлиниши кучайтирилган;
• Конституциявий суднинг ваколатлари кенгайтирилган;
• рақамли одил судловнинг янги механизмлари жорий этилган;
• инсон ва унинг қадр-қиммати энг олий қадрият деб эътироф этилган.

Бу қоидалар Ўзбекистон моделини ривожланган давлатларнинг демократик стандартларига яқинлаштиради, бироқ маъмурий-ҳуқуқий дастурлар ва ҳудудий бошқарувнинг хусусиятлари билан боғлиқ миллий ўзига хосликни сақлаб қолади.

Аксарият МДҲ давлатларининг ҳуқуқий тизими собиқ иттифоқ намунасини мерос қилиб олган:

• прокуратуранинг роли кучли;
• институтсионал кафолатлар етишмаслигида судьяларнинг расмий мустақиллиги;
• ижро этувчи ҳокимият устидан суд назоратининг чекланганлиги;
• жамоат манфаатларининг шахсий манфаатлардан устуворлиги.

Аммо ўзгаришлар кузатилмоқда:

• маъмурий судларни ривожлантириш (Қозоғистон, Қирғизистон);
• прокурор назоратини чеклаш (Қозоғистон, Қирғизистон, Молдова);
• суд тизимини рақамлаштириш (Эстония, Қозоғистон, Грузия);
• конституциявий судларни мустаҳкамлаш (Қозоғистон, Тожикистон, Молдова).

Шунга ўхшаш унсурлар Ўзбекистонда ҳам мавжуд, бироқ муҳим фарқ «Инсон давлат сиёсатининг марказида» тамойилига фаол йўналтирилиши бўлди, бу МДҲнинг кўплаб конституцияларида аниқ кўрсатилмаган.

Шу билан бирга, Ўзбекистон минтақада биринчи бўлиб алоҳида тармоқ даражасида тизимли маъмурий судни жорий этган давлат бўлди.

Европа Иттифоқи ва унинг аъзо давлатлари қуйидагилар билан тавсифланади:

• судьяларнинг юқори даражадаги мустақиллиги;
• кучли инсон ҳуқуқи устувор миллий стандарт сифатида (Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа конвенцияси);
• ривожланган маъмурий одил судлов тизими (Франция, Германия);
• ҳукумат қарорлари устидан фаол суд назорати;
• Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди суд претседентларининг мажбурийлиги.

Европанинг икки ёндашуви алоҳида аҳамиятга эга:

Маъмурий одил судловнинг французча намунаси:

– судлар фуқаро билан давлат ўртасидаги низоларни кўриб чиқади;

– асосий қоида: давлат бошқаруви инсонга хизмат қилиши керак;

– суд ҳокимият органларининг қарорларини бекор қилиш ҳуқуқига эга.

Ҳуқуқий давлатнинг немис модели:

– қонун устуворлиги;

– давлат тадбирларининг мутаносиблиги;

– асосий ҳуқуқларни ҳимоя қилиш.

Бу намуналар Ўзбекистонда пухта ўрганилмоқда. Маъмурий судларнинг жорий этилиши ва суд назоратининг кучайтирилиши – Европа тажрибасига йўналтирилишнинг тўғри натижасидир.

Америка тизими ўзига хос хусусиятлари билан ажралиб туради:

• судлар – Президент ва Конгрессни чеклай оладиган тенг ҳуқуқли ҳокимият тармоғи;
• ривожланган суд претседенти;
• Олий Суд судьялари тўлиқ мустақилликни таъминлаш учун умрбод муддатга тайинланади;

Конституциявий назорат умумий юрисдикция судлари томонидан амалга оширилади (алоҳида Конституциявий суд мавжуд эмас).

АҚШнинг жаҳон амалиётига таъсир этувчи қоидалари:

• суд – инсон ҳуқуқларининг нафақат назоратчиси, балки асосий кафолати;
• давлатга қарши даъво қўзғатиш имкониятларининг кенглиги;
• шахсий ҳуқуқларнинг жамоат манфаатларидан устуворлиги.

Ўзбекистон Америка ёндашувининг айрим элементларини қўллашга киришди, жумладан:

• ҳокимият органлари устидан кучли суд назорати ғояси;
• судьяларнинг конституциявий ҳуқуқларни ҳимоя қилишдаги ролини кенгайтириш;
• суд ишларини рақамлаштириш ва шаффофлик.

Шундай қилиб, бугунги кунда Ўзбекистон намунаси қуйидагиларни ўзида мужассам этган гибрид ҳисобланади:

• МДҲнинг институтсионал барқарорлиги;
• инсон ҳуқуқлари ва маъмурий одил судловга европача эътибор;
• суд мустақиллиги ва очиқлигига америкача ёндашув.

Ўзбекистон янги авлод – очиқ, адолатли ва мустақил суд тизимини шакллантириш йўлида. 2023 йилги Конституция бунинг мустаҳкам ҳуқуқий асосини яратиб, қонун устуворлиги ва инсон қадр-қимматини олий қадрият сифатида мустаҳкамлади.

МДҲ, ЕИ ва АҚШ намуналари билан таққослаганда, Ўзбекистон уларнинг ҳеч бирини кўчирмай, жаҳон тажрибасининг энг яхши элементларини ва одил судловнинг миллий дастурларини уйғун тарзда бирлаштирган ўзининг шахсий йўлини ишлаб чиқмоқда.

Пировард натижада барча демократик тизимларнинг мақсади – инсонни ҳимоя қилиш ва адолатни таъминлашдир. Ўзбекистоннинг замонавий суд-ҳуқуқ ислоҳотлари мамлакатнинг ушбу йўналишдаги қатъий интилишини намоён этмоқда.

 

Б. Бекпўлатов,

Қорақалпоғистон Республикаси суди

судья оға ёрдамчиси.

Қорақалпоғистон ахборот агентлиги