Sońǵı segiz jıl ishinde Ózbekstan sırtqı siyasatı mazmun jaǵınan túp-tiykarınan jańalandı.
Aldınǵı dáwirde tiykarǵı itibar qáwipsizlikke qaratılıp, diplomatiya itibarlı xarakterge iye bolǵan bolsa, búgin mámleket jedel, ashıq hám nátiyjege baǵdarlanǵan sırtqı siyasat júrgizbekte. Bunday jańa koncepciyada milliy máp, ekonomikalıq rawajlanıw hám regionallıq turaqlılıq tiykarǵı etip belgilengen.
Oraylıq Aziya
Oraylıq Aziya Ózbekstan sırtqı siyasatınıń tiykarǵı baǵdarı sıpatında tán alınadı. 2016-jıldan keyin qońsılas mámleketler menen qatnasıq sapa jaǵınan jańa basqıshqa kóterildi. Shegaralardı delimitaciyalaw hám demarkaciyalaw boyınsha kelisimlerge erisildi, qadaǵalaw-ótkeriw punktleri qayta ashıldı, transport qatnawı tiklendi. Bul process regionda isenim hám ashıq-aydınlıq ortalıǵın qáliplestirdi.
Prezident janındaǵı Statistika agentliginiń maǵlıwmatına bola, Ózbekstannıń Oraylıq Aziya mámleketleri menen tovar almasıw kólemi 2016-jılı 2,5 milliard dollar átirapında bolǵan, 2023-jıldıń juwmaǵında 9 milliard dollarǵa jaqınlastı, 2024-jılı bolsa 11 milliard dollarǵa jetti. Demek, segiz jılda bul kórsetkish derlik tórt esege ósken. Qońsı mámleketlerdiń elimizdiń sırtqı sawdasındaǵı úlesi 10 procentten derlik 20 procentke kóterilgen.
Atap aytqanda, Qazaqstan menen sawda 4 milliard dollar átirapında, Qırǵızstan menen tovar almasıw bir neshe esege artqan, Tájikstan menen bolsa 1 milliard dollar shegarasınan ótti. Túrkmenstan menen de ekonomikalıq baylanıslar turaqlı óspekte. Bul sanlar regionallıq birge islesiwdiń ámeliy nátiyjesin kórsetedi.
Infrastruktura tarawındaǵı ózgerisler de úlken áhmiyetke iye. Jańa avtomobil hám temir jollarda qatnaw tiklendi, shegara aldı sawda aymaqları hám logistika orayları shólkemlestirildi. “Qıtay – Qırǵızstan – Ózbekstan” temir jolı qurılısınıń baslanıwı, Transkaspiy xalıqaralıq transport koridorınıń jedellesiwi regiondaǵı tranzit potencialın arttırmaqta.
Siyasiy sóylesiw institucionallıq tús aldı. Oraylıq Aziya mámleket basshılarınıń Másláhát ushırasıwı turaqlı ótkerilmekte. Samarqand qalasında 2022-jıl ShBSh sammiti, 2023-jıl Oraylıq Aziya – Evropa Awqamı forumı, 2025-jıl EA – Oraylıq Aziya sammiti shólkemlestirildi. Bul ánjumanlar regiondı globallıq diplomatiyalıq kún tártibine shıǵardı.
Ulıwma, regionallıq sawda kólemi 11 milliard dollardan artıwı hám institucionallıq qarım-qatnastıń bekkemleniwi tek ǵana ekonomikalıq jetiskenlik emes, al isenimli siyasiy qarım-qatnas, ashıq shegara hám integraciyaǵa qaratılǵan sırtqı siyasattıń nátiyjesi bolıp esaplanadı. Endi Oraylıq Aziya sırtqı siyasatımızda tiykarǵı mákan sıpatında bekkem orın iyelegen.
Evropa
Evropa Awqamı menen qatnasıq Ózbekstan sırtqı siyasatınıń strategiyalıq baǵdarlarınan birine aylandı. Keyingi jıllarda óz-ara sóylesiw sistemalı túrge endi hám huqıqıy baza jetilistirildi. Keńeytilgen sheriklik hám birge islesiw haqqındaǵı kelisim boyınsha sóylesiwler 2024-jılı juwmaqlanıp, hújjetke qol qoyıw procesi juwmaqlawshı basqıshqa kirdi. Bul kelisim sawda, investiciya, energetika, sanlı ekonomika, qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw hám nızam ústinligi tarawların qamtıp alǵan keń kólemli mexanizm sıpatında bahalanbaqta.
Sońǵı rásmiy maǵlıwmatqa bola, 2024-jıldıń juwmaǵında tárepler arasındaǵı tovar almasıwdıń bahası 6 milliard evrodan astı. EA Ózbekstannıń eń iri úsh sawda sheriginen birine aylandı. Eksport quramında reńli metallar, ximiya ónimleri, mineral tóginler, awıl xojalıǵı ónimleri hám toqımashılıq ónimleri ústinlik etedi.
Evropa Awqamınıń GSP + jeńilletilgen sawda rejimi sheńberinde 6 000 nan aslam túrdegi ónim Evropa bazarına bajısız kirip kelmekte. Bul tártipten nátiyjeli paydalanıw nátiyjesinde toqımashılıq hám tayar kiyim-kenshek jiberiw sezilerli dárejede kúsheydi. Keyingi eki jılda eski kontinentke eksport kólemi turaqlı ósip barmaqta.
Investiciya tarawınıń rawajlanıwında da unamlı pát húkim súrmekte. Evropa kompasıniyaları energetika, ximiya sanaatı, logistika hám jasıl ekonomika joybarlarında belsene qatnaspaqta. Atap aytqanda, qayta tikleniwshi energiya derekleri, samal hám quyash elektr stanciyalarınıń qurılısında sırt el investiciyası salmaqlı orın iyeleydi.
Usı baǵdardaǵı sheriklik institucionallıq reformalarǵa da unamlı tásir etpekte. Nızam ústinligi, insan huqıqı, sud-huqıq sistemasınıń reforması, mámleketlik basqarıwdıń ashıq-aydınlıǵı hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw boyınsha pikirlesiw mexanizmi jolǵa qoyılǵan. EA menen jasıl ótiw, uglerod shıǵındısın azaytıw hám Turaqlı rawajlanıw maqsetleri boyınsha birge islesiw ayrıqsha áhmiyetke iye bolmaqta.
Samarqand qalasında ótkerilgen “Evropa Awqamı – Oraylıq Aziya” sammiti qatnasıqlardı regionallıq formatta bekkemlewge xızmet etti. Ánjumanda transport shınjırı, sanlı transformaciya hám energiya qáwipsizligi máseleleri tolıq dodalandı.
Rossiya hám Qıtay
Rossiya hám Qıtay menen qatnasıq Ózbekstannıń sırtqı siyasatında áhmiyetli orın ieleydi. RF respublikamızdıń dástúriy sawda hám miynet migraciyası tarawındaǵı iri sherigi bolıp esaplanadı. Bul mámleket penen sawda kórsetkishi 9 milliard dollarǵa shamalasqan.
Qıtay bolsa elimizdiń eń iri sawda sherigi. Házirgi waqıtta tovar almasıwdıń kólemi 14 milliard dollardan artqan. Infrastruktura, energetika hám sanaat joybarlarında QXR kapitalı belsene qatnaspaqta.
Bul máselede tiykarǵı tárepi teń salmaqlılıq. Ózbekstan hesh bir awqam yamasa geosiyasiy platformaǵa tolıq qosılmastan, hár bir baǵdarda milliy mápti ústin qoymaqta.
AQSh
Amerika Qurama Shtatları menen qatnasıqlar da sońǵı jıllarda jańa sapa basqıshına kóterildi. Ózbekstan – AQSh strategiyalıq sherikligi qáwipsizlik, ekonomikalıq reforma, energetika, bilimlendiriw hám insan kapitalın rawajlandırıw sıyaqlı baǵdarlarda sistemalı túrge endi.
C5+1 formatı sheńberinde sóylesiw bekkemlendi. 2023-jıl sentyabr ayında Nyu-York qalasında ótkerilgen birinshi S5+1 sammiti regionallıq birge islesiwdi jańa dárejege alıp shıqtı. Bul ánjumanda transport shınjırı, energetika qáwipsizligi, klimat ózgeriwi hám regionallıq turaqlılıq máseleleri boyınsha birgeliktegi baslamalar alǵa qoyıldı.
2023-2024-jıllarda Vashington hám Tashkent strategiyalıq sheriklik sóylesiwin jedel dawam ettirdi. Mámleketlik departament hám mámleketimiz Sırtqı isler ministrligi arasındaǵı másláhátlesiw sheńberinde investiciyalıq ortalıqtı jaqsılaw, sawdanı diversifikaciyalaw, sanlı ekonomika hám jasıl energetika tarawlarında birge islesiw máseleleri kóterildi.
Ekonomikalıq kórsetkish baylanıstıń ámeliy nátiyjesin kórsetpekte. Rásmiy maǵlıwmatqa bola, 2024-2025-jılları úlkemizge tartılǵan ulıwma sırt el investiciyasınıń bahası 40 milliard dollardan astı. 2016-jılı 2 milliard dollar átirapında bolǵan tikkeley sırt el investiciyası aǵımı sońǵı jıllarda on esege shamalas jedellesti. Bul processte AQSh kompaniyaları energetika, neft-gaz kompleksi, agrosanaat hám málimleme texnologiyaları tarawlarında belsene qatnaspaqta.
Sırtqı sawda aylanısı turaqlı ósiwdi kórsetpekte. Bul kórsetkish 2016-jılı 24 milliard dollar edi, 2023-jılı 60 milliard dollarǵa jetti, 2024-jıldıń juwmaǵında bolsa 70 milliard dollarǵa shamalastı. Eksport quramı diversifikaciyalanbaqta. Altın hám shiyki zat penen bir qatarda sanaat ónimleri, ximiya sanaatı tovarları hám toqımashılıq eksportınıń úlesi artpaqta.
Tranzit orayına aylanıw
Geografiyalıq jaqtan Ózbekstan Oraylıq Aziyanıń dál ortasında jaylasqan hám eki kontinent ishindegi mámleket sıpatında teńiz portlarına tikkeley shıǵıw imkaniyatına iye emes. Sonıń ushın transport hám logistikanı diversifikaciyalaw sırtqı siyasatımızdıń strategiyalıq baǵdarına aylanǵan. Keyingi jıllarda tranzit infrastrukturasın rawajlandırıw, jańa xalıqaralıq koridorlarǵa jalǵanıw hám júk tasıw kólemin arttırıw ilajları kórilmekte.
Bul baǵdardaǵı eń áhmiyetli joybarlardan biri “Qıtay-Qırǵızstan-Ózbekstan” temir jolı bolıp esaplanadı. 2024-jılı úsh mámleket baslamanı ámeliy basqıshqa ótkeriwge kelisti hám qurılıs baslandı. Uzınlıǵı 500 kilometrden aslam bolǵan bul magistral Qıtaydan Oraylıq Aziya arqalı Jaqın Shıǵıs hám Evropa bazarlarına shıǵıw jolın sezilerli qısqartadı. Aralıq 800-900 km qısqarıp, házirgi jetkerip beriw waqtınan bir neshe kún únemleniwi kútilmekte. Bul tek ǵana tranzit dáramatın arttırıp qoymastan, al elimizdi regionallıq logistika orayına aylandıradı.
Transkaspiy xalıqaralıq transport koridorı (Orta koridor) da ayrıqsha áhmiyetke iye. Qazaqstan, Ázerbayjan hám Túrkiya arqalı Evropa bazarına shıǵıw imkaniyatı jaratılıp atırǵan bul jóneliste júk kólemi keyingi eki jılda bir neshe esege arttı. 2023-2024-jıllarda Ózbekstan bul koridor arqalı tasılǵan júk kólemin sezilerli dárejede kóbeytti, konteyner tasıw geografiyası keńeydi. EA menen transport shınjırın bekkemlew boyınsha kelisim bul baǵdardıń strategiyalıq áhmiyetin jáne de arttıradı.
Házirshe dodalaw basqıshında bolsa da, Awǵanstan arqalı Pakistan portlarına shıǵıwdı názerde tutatuǵın temir jol joybarı ámelge assa, respublikamız ushın Arab teńizi portlarına tikkeley jol ashıladı. Bul eksport geografiyasın diversifikaciyalaw, logistika qárejetin keskin qısqartıw imkaniyatın beredi.
Geosiyasiy risk
Globallıq sankciya siyasatı, iri mámleketlerdiń básekisi hám támiynat shınjırındaǵı úzilis Ózbekstannıń sırtqı siyasatı ushın sharayattı bir qansha qıyınlastıradı.
Bul processtegi tiykarǵı qáwip teńsalmaqlıqtı saqlawda qátelikke jol qoymaw. Sebebi, bir baǵdardaǵı artıqsha awısıw ekinshi baǵdardaǵı isenimge tásir etiwi múmkin. Usı mánide Jańa Ózbekstannıń sırtqı siyasatı pragmatikalıq, teń salmaqlı hám nátiyjege baǵdarlanǵan ózgeshelikke iye. Regionallıq ústinlik, kóp vektorlı birge islesiw hám ekonomikalıq diplomatiyanıń úylesiwi mámleketimizdiń xalıqaralıq abırayın arttırmaqta. Geosiyasiy basım kúsheygen dáwirde teńsalmaqlılıqtı saqlaw qatań sınaq. Sonlıqtan, sońǵı jıllardaǵı sanlar hám diplomatiyalıq nátiyje kórsetpekte, tańlanǵan durıs jol álleqashan óziniń nátiyjesin bere baslaǵan.

Dilshod Hakimov, ÓzA