Biznes hám tutınıwshılar keypiyatın baqlaw, úyreniw Oraylıq bank jumısında tosınnan baǵdar emes. Bahalar turaqlılıǵın saqlaw, inflyaciyanı qadaǵalaw, ekonomikalıq belsendilikti bahalaw, pul-kredit siyasatın belgileytuǵın Bas bankke ne deysiz?
Ekspertlerdiń aytıwınsha, talap hám usınıs teń salmaqlıǵı, óndiris quwatlıqlarınıń jaǵdayı, biznes belsendiliginiń tómenlewi yamasa ósiwi, inflyaciyanıń kelesi baǵdarın aldınnan kóriwde usı keypiyat hám kútilmeler sheshiwshi áhmiyetke iye. Máselen, buyırtpalar qısqarsa, talap tómenleydi, bul bolsa inflyaciya basımınıń kemeyiwine silteydi. Óndiris quwatlıqları tolıq islese, usınıs sheklenedi hám bahalarǵa basım artadı.
Ekonomistler ekonomikalıq qararlar tek ǵana “qurı sanlar”ǵa emes, al adamlardıń kútilmeleri, isenim hám qáweterlerine súyenip qabıl etiliwin dálillep bergen. Ózimizden salıstırma: eger biz erteńgi kúnge isenbesek, pulımızdı hesh nársege jumsamaymız, hesh jaqqa tikpeymiz, alatuǵınımızdı keyinirek múddetke sozıp turamız. Biznes te derlik usı tárizde isleydi, qarardı bazardaǵı jaǵday hám onıń ruwxıylıqqa unamlı yamasa unamsız tásiri astında qabıl etedi.
Usı tárizde keypiyat hám isenim ekonomikanı háreketke keltiriwshi áhmiyetli kúshke aylanadı. Adamlar ekonomikanı sanlar menen emes, óz-ara sáwbetler, ǵalabalıq keypiyat arqalı sezedi, sezinedi.
Sonlıqtan, Oraylıq banktiń keyingi jıllardaǵı monetar siyasatında inflyaciyalıq kútilmeler, isenim indeksi, biznes keypiyatı sheshiwshi kúshke aylandı. Regulyator óz siyasatında adamlar neni aytıp atırǵanı, neni atap atırǵanı, sóylew keypiyatın itibarǵa ala basladı hám inflyaciyanı jılawlawda eń kúshli instrument sıpatında procent stavkası menen bir qatarda isenimli kommunikaciyanı da tán aldı.
Inflyaciya sharayatında Oraylıq bank tárepinen alıp barılatuǵın kommunikaciya, xalıq hám biznestiń inflyaciyalıq kútimlerin basqarıwda áhmiyetli orın iyeleydi. Bul kútilmelerdi “jılawlaw” ushın Oraylıq bank inflyaciya maqsetleri, házirgi jaǵday sebepleri hám erisilgen nátiyjelerge ayrıqsha itibar qaratılǵan xabarlardı anıq hám túsinikli tilde tarqatıwdı baslaydı. Bunday kommunikaciya press-relizler, baspasóz ánjumanları hám bazar qatnasıwshıları menen turaqlı sóylesiwler arqalı ámelge asırıladı. Nátiyjede Oraylıq bank inflyaciya qadaǵalaw astında ekenin kórsetip, spekulyativlik háreketlerdi sheklewshi, yaǵnıy inflyaciyanı tezlestiriwshi, bazarda anıqsızlıqtı arttırıwshı, bahalardıń tiykarsız ósiwi, isenimdi tómenletiwshi faktorlardı saplastırıw ilajların kórip, anıqsızlıqtı azaytadı, monetar siyasatqa bolǵan isenimdi bekkemleydi.
Biznes hám tutınıwshılar keypiyatı sorawları procent stavkasın belgilewde óndiris quwatlıqları, kreditke mútájlik, finanslıq sharayatlar, biznes kútilmeleri sıyaqlı maǵlıwmatlar menen únles halda tallanadı.
Oraylıq bank dúnya tájiriybesinen kelip shıǵıp ekonomikanıń aymaqlıq hám tarmaq kesimindegi strukturasın, sońǵı aylardaǵı mámleketlik siyasat hám institucionallıq reformalardıń bizneske tásirin, óndirislik quwatlıqlardan paydalanıw dárejesin, belsendilikke tosqınlıq etip atırǵan faktorlardı úyrenedi. Bul arqalı biznestiń qısqa hám orta múddettegi keypiyatı, sonday-aq, mámlekettiń ekonomikalıq siyasatına bolǵan isenimi bahalanadı.
Makroekonomistlerdiń pikirinshe, sorawlar maman dárejede dúzilgen bolıp, házirgi ekonomikalıq jaǵdaydı analizlew, oniń baǵdarları boyınsha belgili bir túsinik payda etiw múmkin. Sorawlar aymaqlardaǵı ekonomikalıq belsendilik, isbilermenlik ortalıǵı, energiya tutınıwı kóleminiń ózgeriwi, júk tasıw kólemleri, miynet bazarı hám taraw perspektivaların anıqlawshı sorawlardan ibarat.
Hár bir sorawǵa úshten juwap variantları biriktirilgen bolıp, tolıqlawshılar bir waqıttıń ózinde olardan birewin yamasa bir neshewin tańlawı múmkin. Nátiyjeler hár bir juwap variantın tańlaǵanlar sanın ulıwma juwaplar sanına bóliw hám ayırım toparlar boyınsha salmaqlı koefficientler qollanıw arqalı uliwmalastırıladı. Soń maǵlıwmatlar bólistiriw qaǵıydaları tiykarında tallanıp, ortasha kórsetkishler menen salıstırıladı.
Sorawlar xalıq hám biznestiń pikirlerin anıqlaw, talap hám usınısların bahalaw, keleshektegi rejelerdi anıqlap alıw, ulıwma ekonomikalıq hám sociallıq siyasattı qáliplestiriwde, onıń baǵdarları hám nátiyjeliligin támiyinlewde tiykarǵı qural esaplanıp, bul processtiń nátiyjeliligi kóp tárepleme qatnasıwshılar sanına baylanıslı. Nátiyjede, soraw qansha kóp qatnasıwshını qamtıp alsa, statistikalıq isenim hám anıqlıq dárejesine sonsha unamlı tásir etedi, bazardaǵı jaǵday hám xalıqtıń pikiri anıǵıraq kórinedi. Nátiyjede Oraylıq bank hám basqa da institutlarǵa inflyaciya, talap hám usınıs dinamikasın anıq hám tez bahalaw imkaniyatı payda boladı. Biraq Oraylıq bank sorawdı ótkerer eken, onda isbilermenlik jumısı baǵdarların keńirek qamtıp alıw hám reprezentativlikti, yaǵnıy tańlap alınǵan belgili bir topardıń pikiri kópshiliktiń pikirine sáykes keliwin ańlatıwǵa itibar qaratılǵanın atap ótedi.
Sorawlar tallawınan belgili bolıwınsha, biznes keypiyat sorawlarında eki mıńnan aslam adamnıń qatnasqanı (anıq san áhmiyetli!) ulıwma túrde kórsetilse de, respondentlerdiń tarawlar, aymaqlar hám biznes túrleri boyınsha bólistiriliwi ashıq berilmeydi. Bul faktorlar reprezentativlik sapasına tásir etedi.
Sonıń menen birge, izbe-izlik, yaǵnıy logikalıq izbe-izlik, aldınǵı sorawnamalardıń juwmaqları menen salıstırıw, tereń tallaw hám isenimlilik biznestiń basqa wákillerin de sorawnamada qatnasıwǵa iytermeleydi.
Sorawlarda kishi hám orta biznes tarawların keńnen qamtıp alıwı, jeke isbilermenlerdiń shette qalıwına jol qoymaw kerek. Tallaw waqtında biznes wákilleri sońǵı bir-eki háptedegi mashqala (máselen, elektr úziliwi yamasa janılǵı bahasınıń artıwı) sebepli pútkil 3 aylıq keypiyattı jasalma túrde tómenletip kórsetiwi, kárxanası házir jaqsı islep atırǵan bolsa da, “erteń tómenleydi” degen qorqınıshı juwaplarǵa tásir etiwi múmkin ekenligin itibardan shette qaldırmaw kerek.
Xosh, Oraylıq banktiń sorawnamalarında biznes keypiyatı haqqındaǵı sorawnamaları analizinde nelerdi kóremiz hám nelerdi kórmey atırmız?
2025-jıldıń II hám III sherekleri boyınsha ótkerilgen isbilermenlik ortalıǵı sorawlarında isbilermenlerdiń 60 procentten aslamı biznes ortalıǵın jaqsılanǵan, dep bahalaǵan. Bul kórsetkish sońǵı eki jıl dawamında turaqlı saqlanıp kiyatırǵanı ayrıqsha atap ótilgen.
II sherek analizinde ekonomikalıq belsendilik kórsetkishleri ósiwde ekeni atap ótilgen bolsa, III sherekte kópshilik kórsetkishler “ózgerissiz saqlandı” degen táriyp penen sheklengen. Bul turaqlılıq belgisi me yamasa ósiw pátleriniń tómenlewi me – tallaw bul sorawǵa anıq juwap bermeydi. Shettegi adamǵa anıq hám isenimli pikir áhmiyetli.
Sonday-aq, miynet bazarı, bántlik hám kreditler boyınsha maǵlıwmatlarda da túsindiriwdi talap etetuǵın tárepleri bar. Ayırım aymaqlarda quwatlıqlardan paydalanıw artqan bolsa, nege bántlik birdey óspedi? Qarız minnetlemeleri qısqarǵan halda, ne ushın kreditke talap artıwı kútilmekte? Bul sorawlar ashıq qalmaqta.
Analizlerdi kópshilikke jetkeriw – bul tek ǵana informaciya bólisiw emes. Bul jámiyette isenim ortalıǵın qáliplestiriw, mashqalalardı jasırmastan ashıq dodalaw, qararlardıń sapasın jaqsılaw hám biznes ushın anıq baǵdar beriw, mısh-mıshlarǵa qarsı gúresiw, isbilermenniń dawısına qulaq salıw degeni.
Usı jerde pikir-usınıs, sanlarǵa bay analizdı oqıw, tallaw ayırım adamlarǵa awırlıq etetuǵının atap ótiw orınlı. Biraq isbilermenlerdiń pikirin ulıwmalastırıwshı tallawlar ekran júzinde qalıp qoymastan keń jámiyetshilikke kommunikaciyanıń hár qıylı kanalları arqalı hár qıylı ápiwayılastırılǵan túrlerde jetkerip berilse, kútilgen maqsetke erisiw múmkin.

Asqar MAHKAMOV, ekspert.