8-dekabr – Ózbekstan Respublikası Konstituciyası kúni – hár jılı tek Tiykarǵı nızamnıń qabıl etilgenin ǵana emes, al zamanagóy huqıqıy mámleket qurıwda konstituciyalıq qádiriyatlardıń áhmiyetin de eske saladı. Sońǵı jıllarda Ózbekstan sud sistemasın jedel pátler menen reformalamaqta: sudyalardıń ǵárezsizligi bekkemlenbekte, ashıq-aydınlıq artpaqta, elektron texnologiyalar engizilmekte, insannıń huqıqların qorǵaw keńeymekte.

Bul processler dúnyanıń huqıqıy úlgileri milliy reformalarǵa kúshli tásir etip atırǵan globallıq integraciya jaǵdayında júz bermekte. Eń itibarǵa ılayıqlısı úsh huqıqıy keńislik – ǴMDA, Evropa Awqamı hám AQSh bolıp, olardıń hár biri óziniń sud hákimiyatı baǵdarlamasın hám konstituciyalıq qadaǵalaw mexanizmlerin islep shıqqan.
Ózbekstan Konstituciyasınıń jańa redakciyası sud hákimiyatınıń tiykarın bekkemledi:
• sudyalardıń ǵárezsizligi tiykarǵı princip sıpatında bekitilgen;
• ádil sud procesi kepillikleri támiyinlengen;
• hákimiyat bóliniwi kúsheytilgen;
• Konstituciyalıq sudtıń wákillikleri keńeytilgen;
• sanlı ádil sudtıń jańa mexanizmleri engizilgen;
• insan hám onıń qádir-qımbatı eń joqarı qádiriyat dep tán alınǵan.
Bul qaǵıydalar Ózbekstan úlgisin rawajlanǵan mámleketlerdiń demokratiyalıq standartlarına jaqınlastıradı, biraq hákimshilik-huqıqıy baǵdarlamalar hám aymaqlıq basqarıwdıń ózgeshelikleri menen baylanıslı milliy ózgeshelikti saqlap qaladı.
Kópshilik ǴMDA mámleketleriniń huqıqıy sisteması burınǵı awqam úlgisin miyras etip alǵan:
• prokuraturanıń roli kúshli;
• institucional kepillikler jetispewshiliginde sudyalardıń rásmiy ǵárezsizligi;
• atqarıwshı hákimiyat ústinen sud qadaǵalawınıń sheklengenligi;
• jámiyetlik máplerdiń jeke máplerden ústinligi.
Biraq ózgerisler bayqalmaqta:
• hákimshilik sudlardı rawajlandırıw (Qazaqstan, Qırǵızstan);
• prokuror qadaǵalawın sheklew (Qazaqstan, Qırǵızstan, Moldova);
• sud sistemasın sanlastırıw (Estoniya, Qazaqstan, Gruziya);
• konstituciyalıq sudlardı bekkemlew (Qazaqstan, Tájikstan, Moldova).
Usıǵan uqsas elementler Ózbekstanda da bar, biraq áhmiyetli ayırmashılıq “Insan mámleketlik siyasattıń orayında” principine belsene baǵdarlanıwı boldı, bul ǴMDA nıń kóplegen konstituciyalarında anıq túrde kórsetilmegen.
Sonıń menen birge, Ózbekstan aymaqta birinshi bolıp óz aldına tarmaq dárejesinde sistemalı hákimshilik sudtı engizgen mámleket boldı.
Evropa Awqamı hám onıń aǵza mámleketleri tómendegiler menen sıpatlanadı:
• sudyalardıń joqarı dárejedegi ǵárezsizligi;
• kúshli insan huqıqı ústin milliy standart sıpatında (Insan huqıqları boyınsha Evropa konvenciyası);
• rawajlanǵan hákimshilik ádil sudlaw sisteması (Franciya, Germaniya);
• húkimet qararları ústinen belsene sud qadaǵalawı;
• Insan huqıqları boyınsha Evropa sudı sud precedentleriniń májbúriyligi.
Evropanıń eki jantasıwı ayrıqsha áhmiyetli:
Hákimshilik ádil sudlawdıń francuz úlgisi:
– sudlar puqara menen mámleket arasındaǵı dawlardı qaraydı;
– tiykarǵı qaǵıyda: mámleket basqarıwı insanǵa xızmet etiwi kerek;
– sud hákimiyat organlarınıń sheshimlerin biykarlaw huqıqına iye.
Huqıqıy mámlekettiń nemis úlgisi:
– nızam ústinligi;
– mámleket ilajlarınıń proporcionallıǵı;
– tiykarǵı huqıqlardı qorǵaw.
Bul úlgiler Ózbekstanda puxta úyrenilmekte. Hákimshilik sudlardıń engiziliwi hám sud qadaǵalawınıń kúsheytiliwi – Evropa tájiriybesine baǵdarlanıwdıń tuwrı nátiyjesi.
Amerika sisteması ózgeshe qásiyetleri menen ayrıqshalanadı:
• sudlar – Prezident hám Kongressti shekley alatuǵın teń huqıqlı hákimiyat tarmaǵı;
• rawajlanǵan sud precedenti;
• Joqarǵı Sud sudyaları tolıq ǵárezsizlikti támiyinlew ushın ómirlik múddetke tayınlanadı;
• Konstituciyalıq qadaǵalaw ulıwma yurisdikciya sudları tárepinen ámelge asırıladı (óz aldına Konstituciyalıq sudı joq).
AQShtıń dúnya ámeliyatına tásir etiwshi qaǵıydaları:
• sud – insan huqıqlarınıń tek qadaǵalawshısı emes, al tiykarǵı kepili;
• mámleketke qarsı dawa arza beriw múmkinshilikleriniń keńligi;
• jeke huqıqlardıń jámiyetlik máplerden ústinligi.
Ózbekstan Amerika jantasıwınıń ayırım elementlerin qollanıwǵa kiristi, sonıń ishinde:
• hákimiyat organları ústinen kúshli sud qadaǵalawı ideyası;
• sudyalardıń konstituciyalıq huqıqlardı qorǵawdaǵı rolin keńeytiw;
• sud islerin sanlastırıw hám ashıq-aydınlıq.
Solay etip, búgingi kúnde Ózbekstan úlgisi tómendegilerdi ózinde jámlegen gibrid bolıp esaplanadı:
• ǴMDAnıń institucionallıq turaqlılıǵı;
• insan huqıqları hám hákimshilik ádil sudlawǵa evropalıq itibar;
• sud ǵárezsizligi hám ashıqlıǵına amerikalıq jantasıw.
Ózbekstan jańa áwlad – ashıq, ádil hám ǵárezsiz sud sistemasın qáliplestiriw jolında. 2023-jılǵı Konstituciya bunıń bekkem huqıqıy tiykarın dúzip, nızam ústinligi hám insan qádir-qımbatın joqarı qádiriyat sıpatında bekkemledi.
ǴMDA, EA hám AQSh úlgileri menen salıstırǵanda, Ózbekstan olardıń hesh qaysısın kóshirmey, dúnya tájiriybesiniń eń jaqsı elementlerin hám ádil sudlawdıń milliy baǵdarlamaların úylesimli túrde biriktirgen óziniń jeke jolın islep shıqpaqta.
Aqır-aqıbetinde barlıq demokratiyalıq sistemalardıń maqseti – insandı qorǵaw hám ádillikti támiyinlew. Ózbekstannıń házirgi zaman sud-huqıq reformaları mámlekettiń usı baǵdardaǵı qatań niyetin kórsetpekte.

B.Bekpolatov,
Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń
sudya aǵa járdemshisi
Qaraqalpaqstan xabar agentligi