Bilesiz be, XXI ásirde transport tek ǵana fizikalıq infrastruktura emes, relsler, asfalt hám terminallardıń artında sanlı platformalar, algoritmler hám málimleme baylanısları turıptı. Júk aǵımlarınıń nátiyjeliligi, sawdanıń turaqlılıǵı hám nátiyjede pútkil regionlardıń básekige shıdamlılıǵı usı baylanıslardıń tezligi hám ashıq-aydınlıǵına baylanıslı.
Túrkiy mámleketler shólkeminiń mámleketleri ushın – transporttıń sanlı transformaciyası tek ǵana texnologiyalıq trend emes, al integraciyanıń strategiyalıq baǵdarına aylandı. Búgingi kúnde bul process ámeliy dárejege kóterilmekte.
Globallıq kólemde logistika tarawın sanlastırıw úlken payda keltiredi. Jáhán bankiniń maǵlıwmatlarına bola, ol bajıxana rásmiylestiriwi waqtın 50 procentke qısqartıw hám jetkerip beriw shınjırlarınıń nátiyjeliligin 15 – 20 procentke arttırıwı múmkin.
McKinsey Global Institute 2024-jılǵı esabatında transportta sanlı texnologiyalardan alınatuǵın qosımsha qun millionlaǵan jumıs orınların jaratatuǵının atap ótip, jılına 2,5 trillion dollarǵa bahalaǵan.
“e-Permit”, “e-TIR”, “bir ayna” sistemaları hám “Sanlı sawda koridorı” sıyaqlı qurallar álleqashan qárejetlerdi 20-30 procentke azaytpaqta hám Evraziya mákanı mámleketleri ushın jańa imkaniyatlar ashıp, tranzitti tezlestirmekte.
TMSh da sanlastırıw jolı 2019-jılı Ózbekstan shólkemge qosılıwı menen baslanǵan hám regionallıq birge islesiwde jańa bet ashqan.
Negizinde transport tarawına sanlı qurallardı keń kólemde engiziw maqsetinde 2012-jıldan baslap Ózbekstanda xalıqaralıq júk tasıw sistemasın sanlastırıw boyınsha sistemalı, basqıshpa-basqısh jumıslar alıp barılmaqta.
Dáslep, 2022-jıl 28-oktyabr kúni Tashkent qalasında bolıp ótken TMSh transport ministrleriniń 6-májilisi sheńberinde Ózbekstan Respublikası Transport ministrligi hám Túrkiya Transport hám infrastruktura ministrligi arasında ruqsatnama blankaların elektron almasıw (e-Permit) sisteması iske túsirildi.
Sonıń menen birge, 2022-jıl dekabr ayında Ózbekstan hám Ázerbayjan arasında xalıqaralıq júk tasıwlar haqqındaǵı konvenciyanıń 11-qosımshasına muwapıq e-TIR sistemasınan paydalanǵan halda dúnyadaǵı birinshi tasıw ámelge asırıldı.
2024-jılı Qazaqstan hám usı jıldan baslap Ázerbayjan menen “e-Permit” texnologiyasın tolıq engiziwge erisildi.
Mámleket ishinde sanlı ekosistema da jedel pátler menen rawajlanbaqta.
Transport tarawında búgingi kúnde 30 dan aslam málimleme sistemaları hám platformaları islep shıǵılǵan. Atap aytqanda, “Birden-bir interaktiv mámleketlik xızmetler portalı” hám “Elektron licenziyalaw sisteması” arqalı tarawdaǵı 10 nan aslam mámleketlik xızmetler tolıq elektron túrde kórsetilmekte.
Bunnan tısqarı, Respublikamız arqalı tranzit ótip atırǵan qáwipli kategoriyadaǵı júklerdi tasıwǵa ruqsatnama blankaların elektron rásmiylestiriw hám beriw boyınsha “Qáwipli júk” málimleme sisteması iske qosıldı.
Mámleketimizge párwazlardı ámelge asırıwda sırt el aviakompaniyalarınıń párwazlar kestesin elektron tárizde kelisiwdi názerde tutatuǵın “R forması” málimleme sisteması islep shıǵıldı.
Jámiyetlik transport avtobuslarında jolawshı tasıwdıń sapasın arttırıw, avtobuslardıń háreketin real waqıt rejiminde monitoring etiw, tasıwshılardıń jumısında “basıp ótilgen aralıq” hám “sapa” kriteriyalarınıń ústinligin támiyinlew, avtobuslarda jámiyetlik qáwipsizlikti arttırıw maqsetinde “Avtomatlastırılǵan dispetcherlik sisteması” engizildi.
Bunnan tısqarı, respublikanıń oraylıq qalalarında jámiyetlik transportta jol haqısın tólewdiń avtomatlastırılǵan sisteması iske qosıldı.
Bunnan tısqarı, barlıq transport túrlerine biletlerdi aralıqtan turıp satıp alıw ushın “uzairways.com”, “e-ticket.railways.uz” hám “avtoticket.uz” platformaları bar.
Ulıwma alǵanda, TMSh mámleketlerinde transporttı sanlastırıw álleqashan eksperimentallıq basqıshtan tolıq ekosistemanı qáliplestiriw basqıshına ótti.
Elektron júk xatlarınan baslap “aqıllı portlar”ǵa shekem – bulardıń barlıǵı tek ǵana texnologiyalıq innovaciyalar emes, al regionnıń jańa ekonomikalıq baylanıslılıǵınıń tiykarı bolıp esaplanadı. Eger bir waqıtları túrkiy mámleketler kárwan jolların baylanıstırǵan bolsa, endi olardı keleshektiń sanlı jónelisleri baylanıstırmaqta.

Mohigul QOSIMOVA,
ÓzA