«Ilham hám sóz qúdireti» tańlawına

1993-jıl. Test sınaqlarınıń mámleketimizdegi joqarı oqıw orınlarına engizilgen birinshi jılında oqıwǵa kirgen áwmetli jaslar arasında mende bar edim. Áyne on jeti jas. Hár rayon hám qaladan kelgen sada ǵana qız-jigitler edik. Uyalı telefon joq, internet joq. Tanısıwǵa da bir-birimizden tartınıp, kóp waqıtlarda doslarmız benen álpimiz alısqan…
Biz oqıp bilim alǵan jurnalistika kafedrası Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik univeristetiniń filologiya fakulteti quramında bolıp, oqıw dárgayınıń úshinshi qabatında oqır edik. Fakultetimiz misli xalıqlar doslıǵınıń mısalı bolıp, qaraqalpaq, ózbek hám túrkmen filologiyası student jasları menen aralasıp, birge bilim aldıq. Gruppamızda da qaraqalpaq, ózbek, túrkmen, qazaq milletindegi jigit-qızlar birgelikte bilim aldıq. Respublikamızdıń alıs rayonları bolǵan Taxtakópir, Ellikqala, Shımbaydan tısqarı Nókis rayonı menen Xojeli, Qanlıkól hám paytaxttıń ózinen kelip oqıp atırǵan bárimizdiń basımızdı usı filologiya fakulteti birlestirip turar edi.
Ol waqıtta jurnalistika kafedrasında bizlerge qánigelik pánlerden bilim beretuǵın ustazlarımız ilimiy jumısların jaqlap, al, bazıları endi aspiranturada oqıp atırǵan payıtları edi. Sabaqlıq kitaplar, teoriyalıq bilim alıwǵa imkaniyatlar júdá az edi. (Házir internet rawajlanıp imkaniyatlar keńeydi). Kafedra baslıǵı M.Jumamuratova, Tamara Masharipova, Ziyada Qojıqbaeva, Dawletbay Bekbawliev, Quwatbay Esebaev, Abdisamet Abdimuratov hám basqa da qánigelik páni muǵallimleri bizlerge jurnalistika boyınsha bilim hám túsinik berip bardı.
Fakultettegi qaraqalpaq tili hám ádebiyatı ilimi boyınsha professor oqıtıwshılar, yaǵnıy sol dáwirdegi tiri ápsanalar Srajatdin Axmetov, Qabıl Maqsetov, Esemurat Berdimuratov, Kamal Mámbetov, Ábdisayıt hám Yunis Paxratdinovlar, Ayjarıq Bekbergenov, Abat Dáwletovlardı óz kózimiz benen kórip, olardıń ayırımlarınan bilim alıwımız sol dáwirdiń jaslarınıń biri sıpatında mende úlken tásirler qaldırıp, kewlimdi maqtanısh sezimleri biyleydi. Olar haqqında ólmes ájayıp eslewler qalǵan. Máselen, «Ádebiyat teoriyası» páninen sabaq bergen filologiya ilimleriniń doktorı, professor Kamal Mámbetovtıń ózine tán sabaq ótiw usılı, sheberligi bar edi. Ol qolındaǵı jurnal menen kirip kelip, basındaǵı malaqayın stol ústine sheship qoyadı da, sabaqtı hesh qanday lekciya qollanbasına ya bir kitapqa qaramastan bayan eter edi. Iri deneli áwdiyip júretuǵın ustazımız kútá álpayım aq kókirek insan edi. Sabaq tawsılǵanda jurnaldı alıp kete beredi dá biraq, malaqayı qalıp qoyadı. Sonnan birinshi partada otırǵan men qolıma malaqaydı alıp juwırıp, izinen aparıp berer edim. Kamal Mámbetov qanday sabaq ótse, bizlerden de ózi úyretkenindey bilimdi talap eter edi. Ásirese ol hayal-qızlardı júdá húrmet eter hám gruppamız jigitlerine de sonı aytar edi. Kamal aǵa basqa jumısqa ótip ketken waqıtları shayır hám ilipaz Baxtiyar Genjemuratov onıń isin dawam etip, bizlerge qaraqalpaq ádebiyatı teoriyası boyınsha jetik bilim berdi. Sonday-aq, biz jurnalistika qánigeligi boyınsha ustazlarımızdan (ol waqıtları hár kursta bir gruppa bar edi hám bólimlerge bólinbegen waqıtları edi) bilim alıwımız benen birge qaraqalpaq tili hám ádebiyatı páninen jetik bilim alıwǵa miyasar boldıq. Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı páninen bilim bergen ustazımız Yunis Paxratdinovtıń qattıqollıǵı hám sustı basımlıǵınan aybınıp, bilgenimizdi de ayta almay otırǵanımızda «Meniń kórinisim qatal bolǵanı menen ishki dúnyam jaqsı, tartınbay ayta beriń», degen waqtında ishimizdegi demimizdi shıǵarıp, erkin nápes alǵanbız. Ásirese, fiolologiya ilimleriniń kandidatı Húrliman Ótemuratovanıń talapshańlıǵı menen qaraqalpaq folklorınıń 20 tomlıǵın tawıp, ózine aparıp kórsetkenlerimiz búgingidey yadımda. Onıń «dástanlardı oqıń, sonda oy-órisińiz keńeyip, til baylıǵıńız da artadı», dep talap etkenliginen dástanlardı yadlap aytıp bergen bolsaq, Abat Dawletovtıń fonetikadan bilim beriwi bolajaq jurnalistlerdiń sóylew mádeniyatında as qattı desem asıra aytqan bolmayman.
Studentlik jıllarımız bizler ushın qaytıp kelmes, altın dáwir boldı. Internetsiz-aq, kitap oqıp, ustazlardan tálim-tárbiya alıp, qánigelik iyeledik. Filologiya fakulteti jurnalistika qánigeliginde bilim alıp, ana tilimiz qaraqalpaq tilinde maqalalar jazıp respublikalıq gazetalarǵa maqalalar jazıp, sózdiń qúdireti qanshelli joqarı ekenligin ańǵardım. «Sizler bolajaq jurnalistlersiz, keleshekte xalıqtıń dárti menen jasap, jámiyette ushırasıp atırǵan mashqalalardı saplastırıwǵa úles qosıwıńız kerek. Haqıyqattı jazıwıńız kerek», -dep bilim bergen ustazlardıń sózi studentlik gezimde-aq qálemime «qamshı» bolǵan. 1994-jılı «Qaraqalpaqstan jasları» gazetasında «Studentten bay xalıq joq desedi…» atlı sın maqalamnıń járiyalanıwı, oqıw ornındaǵı ayırım oqıtıwshılardıń kitaplardı májbúriy satıp, studenttiń azǵana stipendiyasın jıynap alıw máselesi háwij alıp ketkenligin sınǵa alǵanlıǵım bazılarǵa jaǵıńqıramaǵan. Sóz erkinligi qaǵaz júzinde, lekin ámelde óz kúshine iye emesligi dáwir shınlıǵı edi.
Mine, aradan neshshe jıllar ótip, ǵalaba xabar qurallarında ashıq-aydınlıqqa erisilmekte. Prezidentimizdiń ayrıqsha itibarı menen májbúriy miynetke tartıw, májbúriy paxta jıyın terimi, májbúriy gazeta-jurnallaraǵa jazılıw menen májbúriy kitap satıw máselelerine tıyım salındı. Ziyalı qáwim májbúriy jumıs hám talaplardan qutıldı.
-Erenst Xeminguey amerikalı jazıwshı hám jurnalist. Onıń jurnalistlik laboratoriyasın jazıwıń ushın AQSh qa barıp keliwiń kerek, tema qáte berilgen,-dep «Ernest Xemingueydiń jurnalistlik laboratoriyası» degen pitkeriw diplom jumısımnıń temasın «…Jurnalistlik sheberligi» dep ózgertip bergen ilimiy basshım Kamal Mámbetov diplom jumısımdı jazıwımda másláhátlerin beriwden jalıqpaǵan.
-Xeminguyeydi jazıwıń ańsat emes. Sonıń ushın onıń jurnalistlik janrdaǵı shıǵarmaların oqıp, onı qaraqalpaqsha jaqsı kórip, qaraqalpaqsha jazıwıń kerek. Sonda jumısıń jaqsı shıǵadı,- degen ustazdıń bir gápi esimde qalǵan. Internet joq, ádebiyatlar jeterli emes, bar bolsa da rus tilinde bolǵanlıqtan, tildi shubalandırmay taza jaz degen eken-aw dep oylayman házir eslep.

Dáwirler ótti. Universitetti pitkerip, ómir gúzarına qanat qomlap, turmıstan, jumıstan ornımızdı tawıp ketkenimizge de bıyıl otız jılǵa shamalasıp qalıptı. Biz qaraqalpaq tili hám ádebiyatı ilimine bir dúrkin bolıp «kelip-ketken» belgili ilimpazlardan bilim alıp, olar menen zamanlas bolǵanımızǵa oǵada maqtanıshlımız. Olardan alǵan bilimlerimiz ómir gúzarımızda óz paydasın tiygizip kelmekte. Gruppamızdan qaraqalpaq jurnalistikasında óz ornına iye bolıp, xızmet etip kiyatırǵan telejurnalistler Shárigúl Ámetova, Arzayım Berdimuratova, Zuxra Abdiraxmanova, radiojurnalistler Dilbar Amanlepesova, Dilbar Qıdırniyazova, Lala Nuratdinova, ÓzA da fotojurnalist M.Habibullaev sonday-aq, filologiya ilimleri boyınsha dissertaciya qorǵap, joqarı oqıw orınlarında oqıtıwshılıq etip kiyatırǵan Q.Qalekeev hám A. Allambergenovlar menen basqa da gruppalas doslarımız ustazlardan alǵan bilimlerin tájiriybede qollap, jaqsı nátiyjelerge erisip kelmekte. Olar arasınan xalıqaralıq «Altın qálem», Ózbekstan kóleminde «Jıldıń eń belsendi jurnalisti» hám basqa da tańlaw jeńimpazları menen sıylıq iyeleri jetisip shıqtı.
Qaraqalpaq tili hám ádebiyatı qánigeliginiń qaraqalpaq jurnalistikası menen tıǵız baylanıslı ekenligi bul tarawda miynet etip kiyatırǵan bárshemizge málim bolǵanınday, biz usı tilde sóylep, usı tilde xalıqqa xızmet etip, usı tilde nan jep, usı tilde háyyiw aytıp, usı tilde perzentlerimizge tárbiya beriwimiz benen birge, «biz filolog jurnalistler boldıq» dep aytqım keledi. Sebebi, fiolologiya fakultetinde ullı ustazlardan alǵan bilim hám tárbiya arqalı búgin elimizge, xalqımızǵa xızmet etip, keleshekke qaray qádem taslap baratırmız.

Gúlnara Turdıshova, Qaraqalpaqstan xabar agentligi sholıwshısı