Amerika Qurama Shtatlarınıń «The Diplomat» basılımında Ózbekstan Respublikası Prezidenti janındaǵı Strategiyalıq hám regionlararalıq izertlewler institutı direktorı Eldor Aripovtıń «Evropa Awqamı – Oraylıq Aziya sammiti óz-ara paydalı birge islesiwdiń jańa modelin usınıs etpekte» atamasındaǵı analitikalıq maqalası járiyalandı.

Avtor eski qalamızda bolıp ótken ánjumanda regiondı rawajlandırıwdıń tiykarǵı baǵdarları belgilenip, tilekleslik hám strategiyalıq birge islesiw máselesi dodalanǵanı, Evropa bolsa ideya hám baslamalardı birgelikte ámeliyatqa engiziwge tayar ekenligin bayan etken.
Materialda xalıqaralıq sistema isenim krizisi, tartıs hám ekonomikalıq bóliniw sharayatında Oraylıq Aziyanıń júreginde jaylasqan Ózbekstan óz-ara húrmet, nátiyjeli sheriklik hám rawajlanıw mashqalaların birgelikte sheshiwge qaratılǵan kún tártibin kórsetip atırǵanı ayrıqsha atap ótilgen.
– Oraylıq Aziya – arqada Rossiya, shıǵısta Qıtay hám batısta Awǵanstan menen shegaralas aymaqqa on jılday aldın tartıs hám jabıq shegaralar regionı sıpatında qaralatuǵın edi,-dep jazadı E.Aripov. – Búgin bolsa turaqlı, úzliksiz hám ashıq aymaq sıpatında tán alınbaqta. Oraylıq Aziya – EA sammitinen aldın Ózbekstan, Qırǵızstan hám Tájikstan basshıları tárepinen mámleketlik shegaralardıń tutas noqatı haqqındaǵı tariyxıy kelisim hám Máńgi doslıq deklaraciyasına qol qoyılıwı da usı ózgerislerdiń anıq mısalı bolıp esaplanadı. Bul kelisimler kóp jıllıq shegara mashqalasın sheship, regionallıq birge islesiw ushın jańa imkaniyatlar ashtı.
Evropa tikleniw hám rawajlanıw bankiniń maǵlıwmatına bola, bıyıl Oraylıq Aziya jalpı ishki óniminiń ósiwi 6 procentke jetiwi kútilmekte. Bul global ortasha kórsetkishten ádewir joqarı. Region ekonomikalıq jaqtan rawajlanıwǵa erispekte: ishki sawda 4,5 esege artı, óz-ara investiciya eki esege kóbeydi, birgeliktegi kárxanalardıń sanı bolsa bes márte ósti.
SMTI direktorı bul rawajlanıw orayında Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń basshılıǵındaǵı sırtqı siyasat koncepciyası turǵanın jazǵan. Mámleketimiz jetekshisi bárinen burın «qońsılar menen mashqalasız» principti alǵa qoyǵanına itibar qaratqan.
AQSh basılımı Oraylıq Aziya bay insan kapitalı hám ózlestirilmegen tábiyǵıy resurslarǵa iye ekenligi, dúnyadaǵı anıqlanǵan neft hám gaz rezerviniń 7 procenti hám salmaqlı muǵdarda jasıl texnologiya hám sanlı transformaciya ushın zárúr biybaha metallardı óz qushaǵında saqlap atırǵanın atap ótken.
Keyingi jeti jılda EA hám Oraylıq Aziya arasındaǵı sawda muǵdarı tórt esege kóbeyip, 54 milliard evroǵa jetti. Bul qatnasıq endi donor hám qabıl etiwshi tiykarında emes, al óz-ara paydalı birge islesiw túrinde rawajlanbaqta. Maqalada Evropa investiciya bankiniń Tashkentte regionallıq ofisin ashıw boyınsha kelisimge qol qoyılıwı da itibarǵa ılayıq waqıya ekeni atap ótilgen. Bul EAnıń regionda uzaq múddetli hám tereń birge islesiwge sadıq ekenligin kórsetedi. Ózbekstan bul processte áhmiyetli birge islesiwshi sıpatında kórinbekte.
Sonday-aq, materialda Evropa Awqamı Oraylıq Aziyanı jasıl energiya, infrastruktura hám innovaciya ushın tiykarǵı investiciya mánzili sıpatında kóriwge umtılıp atırǵanı haqqında sóz bolǵan:
– EA biziń regionımızda karbon bazarın rawajlandırıwdı qollap-quwatlaw niyetin bildirip, «Oraylıq Aziya – EA taza energiya sherikligi»n dúziw boyınsha Ózbekstannıń baslamasın qollap-quwatladı. Eski kontinent insan kapitalın rawajlandırıwǵa jedel investiciya kirgizbekte. Erasmus+ baǵdarlaması sheńberinde Oraylıq Aziya studentleri ushın imkaniyattı keńeytiw, jasalma intellekt, úlken maǵlıwmat hám kosmoslıq texnologiya tarawında akademiyalıq almasıwdı jolǵa qoyıw hám sanlı bilimlendiriw, innovaciya baǵdarlamaları arqalı jaqınlasıw rejelerimiz de bar.
Ulıwma, kóplegen fakt, statistika hám joybarlardı tallawǵa tiykarlanǵan maqalada regionımız jańa siyasiy-ekonomikalıq ósiw pátin alǵanına itibar berilgen. Oraylıq Aziya mámleketleri óz paydasın kún sayın kóbirek jalǵız dawıs penen bildirmekte. Avtor juwmaq tárizinde Samarqand mine, usı regionallıq dawıstı kórsetiw, jaǵdaydı múnásip bahalaw ushın qolaylı maydan bolıp xızmet etkeni, Oraylıq Aziya mámleketleri anıq mexanizm, usınıs hám birge islesiw platformasın alǵa qoyǵanın keltirgen.

Behruz Xudoyberdiev,
ÓzAnıń xabarshısı