Mámleketlik basqarıw sistemasında nátiyjelilikti támiyinlew kóp tárepleme maman hám básekige shıdamlı kadrlar potencialına baylanıslı.
Ózbekstan Respublikası Prezidenti janındaǵı Basqarıw nátiyjeliligi agentligi basqarma baslıǵı Dilshod Kenjaev bul baǵdarda islenip atırǵan jumıslar haqqında maǵlıwmat berdi:
– Mámleketlik hám ekonomika tarmaqlarında joqarı nátiyjelerge erisiw ushın teoriyalıq bilim menen bir qatarda, ámeliy kónlikpelerge iye qánigelerdi tayarlaw úlken áhmiyetke iye bolmaqta.
Sonlıqtan, aldınǵı mámleketlerdiń tájiriybesinde sınaqtan ótken dual bilimlendiriw sistemasın Ózbekstan sharayatına engiziw processleri baslandı. Atap aytqanda, Kásiplik bilimlendiriw agentligi hám aymaqlıq hákimlikler jumıs beriwshiler menen tıǵız birge islesiwdi jolǵa qoyıp, oqıw baǵdarlamaların tikkeley miynet bazarınıń talapları tiykarında modernizaciyalamaqta.
“Dual” sózi (latinsha dualis – ekilik) “Eki tárepleme, qos yamasa eki tiykarǵa iye” degen mánilerdi anlatadi. Kópshilik jaǵdaylarda bul termin bilimlendiriw sistemasında qollanılıp, teoriyalıq bilimdi oqıw ornında, ámeliy kónlikpelerdi bolsa tikkeley jumıs ornında (kárxanada) bir waqıtta alınıwın bildiredi. Bul sistema zamanagóy miynet bazarı talaplarına juwap beretuǵın, teoriya hám ámeliyattı birlestiretuǵın eń nátiyjeli oqıtıw forması bolıp esaplanadı. Mexanizm – bilimlendiriw mákemesi hám óndiris kárxanası tıǵız birge islesiwine tiykarlanadı.
Bul sistemada teoriya hám ámeliyattıń sáykesligi támiyinlenedi. Birinshiden, student auditoriyada úyrengen bilimlerin sol waqıttıń ózinde kárxanada (ámeliyatta) qollanıp kóredi.
Ekinshiden, dual bilimlendiriw pitkeriwshini jumıs penen kepillikli támiyinleydi. Oqıw procesinde student kárxananıń ishki ortalıǵına hám jumıs tártibine tolıq beyimlesedi. Nátiyjede diplom alıw waqtında ol jumıs izlep júretuǵın talaban emes, al kárxana ushın tayar hám kerekli qánigege aylanadı.
Úshinshiden, studenttiń sociallıq qorǵalıwı kúsheyedi. Oqıw dawamında kárxanada miynet etken student jumısı ushın haqı aladı. Bul bolsa jas qánigege tek ǵana tájiriybe toplaw emes, al materiallıq xoshamet alıw imkaniyatın beredi.
Germaniya hám Avstriya sıyaqlı rawajlanǵan mámleketlerdiń ekonomikalıq turaqlılıǵı tiykarında nátiyjeli jolǵa qoyılǵan dual bilimlendiriw sisteması áhmiyetli orın iyeleydi. Germaniyada jaslardıń yarımınan aslamı mektepten keyin dual tálimdi tańlaydı. Hár jılı 1,2 – 1,5 million oqıwshı usı sistema arqalı bilim aladı. 300 den aslam kásip baǵdarı mámleket tárepinen standartlastırılǵan. Mámlekette 430 mıńnan aslam kompaniya shákirt tayarlaydı. Jumıs beriwshiler oqıwshılarǵa aylıq stipendiya tóleydi. Statistikaǵa bola, dual sistema pitkeriwshileriniń 70-80 procenti sol kárxanada jumısta qaladı.
Mámleketimiz basshısı Shavkat Mirziyoevtiń jaslar menen sóylesiwinde (2026-jıl 24-fevral) Tashkent agrar universitetiniń mexanizaciya hám agroinjenerlik baǵdarı studentlerin dual bilimlendiriw tiykarında Shırshıqtaǵı agro-tex klasterinde oqıtıw sistemasın engiziw rejelestirilip atırǵanı málim etildi.
Endi studentler bir waqıttıń ózinde islep, aylıq aladı. Sonday-aq, universitette hár biri 5 studentten ibarat “Keleshek fermerleri” eksperimental toparları shólkemlestiriledi. Bul jámáátler oqıw jılı dawamında 10 sotix jerdi ózlestirip, ózleri egin egedi. Olar jerdiń ónimdarlıǵın arttırıw, zúráátli hám joqarı dáramat alıw kórsetkishlerinen kelip shıǵıp, kurstan kursqa ótedi. Mámleketimiz basshısı qalǵan barlıq joqarı oqıw orınları da bul unamlı tájiriybeden úlgi alıwı zárúr ekenligin atap ótti.
Sonday-aq, Jizzaq politexnika institutınıń Injenerlik mektebi ashılıwı hám bul jerde hár jılı 300 wálayat jasları dual bilimlendiriw tiykarında zamanagóy injener bolıp shıǵıwı rejelestirilgen. Bul institutta Vengriyanıń belgili Obuda universiteti bilimlendiriw sisteması tiykarında tek ǵana avtosanaat ushın emes, al elektrotexnika, transport, qurılıs hám qurılıs materialları, awıl xojalıǵında injenerler, jasalma intellekt boyınsha qánigeler tayarlaw da jolǵa qoyıladı.
Bunnan tısqarı, endi huqıq qorǵaw joqarı oqıw orınlarında da 3, 4-kurs studentleri ushın dual bilimlendiriw tiykarında profilaktika hám jámiyetlik tártipti saqlaw xızmetlerinde ámeliyat ótew sisteması engiziledi.
Usı jıldan baslap texnikumlarda “dual bilimlendiriw” tiykarında bilim alıp atırǵan 100 mıń oqıwshıǵa birinshi márte stipendiya tólenedi. “Ayrıqsha” bahalarǵa oqıp atırǵan, tańlaǵan kásibin puqta iyelep atırǵan oqıwshılarǵa bolsa arttırılǵan muǵdardaǵı stipendiyalar beriledi.
Mámleket dual bilimlendiriwdi qollap-quwatlaytuǵın jumıs beriwshilerdi qollap-quwatlawdıń keń kólemli sistemasın engizbekte. Sonıń ishinde, bul bilimlendiriw sistemasın nátiyjeli shólkemlestirgen kárxanalarǵa 7 jıl múddetke 5 milliard sumǵa shekem jeńilletilgen kredit ajıratıladı. Isbilermenlik reytinginde qosımsha 5 ball beriledi. Bul bolsa biznes ushın jańa imkaniyatlardı ashadı. Texnikumlar oqıwshısın jumısqa alǵan kárxanalar ushın 1 procentlik sociallıq salıq jeńilligi jáne 3 jılǵa sozdırıldı.
Bir sóz benen aytqanda, jańa mexanizm – bilimlendiriw hám ámeliyat arasındaǵı aralıqtı qısqartıp, jaslardı ekonomikalıq erkin kúshke aylandıradı. Sistema “diplom ushın oqıw” sıyaqlı áhmiyetin joǵaltqan qatnastan waz keship, bilimlendiriw hám ámeliyat arasındaǵı úzilisti saplastıradı.
Nátiyjede miynet bazarınıń real talaplarına sáykes, ámeliy kónlikpelerge iye básekige shıdamlı qánigeler qáliplesedi. Dual bilimlendiriwdi izbe-iz hám keńnen engiziw bolsa jaslardıń bántligin támiyinlew, maman kadrlar tayarlaw hám mámlekettiń rawajlanıwına múnásip úles qosatuǵın jańa áwlad qánigelerin jetilistiriwde ayrıqsha áhmiyetke iye.
Usı mániste dual bilimlendiriw tek ǵana bilimlendiriw sistemasın jetilistiriw emes, al mámleket hám ekonomika tarmaqlarında basqarıw nátiyjeliligin arttırıwǵa xızmet etedi.

N.Abduraimova,
ÓzA