Ekonomikalıq izertlewler hám reformalar orayı hám Ózbekstandaǵı BMSh Rawajlanıw baǵdarlaması tárepinen ótkerilgen birgeliktegi izertlew nátiyjelerine bola, ulıwma awqatlanıw tarawında jasırın aylanıstı 1 procent punktke qısqartıw mámleketlik byudjetke jılına qosımsha 119 milliard sum túsim keltiriwi múmkin.
Ekonomikalıq izertlewler hám reformalar orayında “Ulıwmalıq awqatlanıw tarawında rásmiy emes ekonomikanıń rawajlanıwına tásir etiwshi faktorlar” atamasında mámleketlik uyımlar, xalıqaralıq shólkemler hám ekspertler jámiyetshiligi wákilleriniń qatnasıwında dógerek sáwbeti bolıp ótti.
Bul izertlew ótken jılı avgust ayında bolıp ótken hám jasırın ekonomikaǵa qarsı gúresiw sistemasın jetilistiriwge baǵıshlanǵan májilis juwmaqları boyınsha Ózbekstan Respublikası Prezidenti tárepinen belgilengen wazıypalardıń orınlanıwın támiyinlew maqsetinde tayarlanǵan. Belgilengen tiykarǵı baǵdarlar sheńberinde qadaǵalawǵa tiykarlanǵan qatnastan basqıshpa-basqısh ekonomikalıq xoshametlewler sistemasın qáliplestiriwge ótiw, yaǵnıy ashıq-aydın jumıs alıp barıw ushın turaqlı sharayatlar jaratıw zárúr ekenligi atap ótildi.
Ekonomikalıq izertlewler hám reformalar orayınıń bahalawlarına bola, mámlekette jasırın ekonomikalıq jumıs kólemi 120 trillion sumnan aslamdı quraydı. Onıń eń úlken úlesi xızmetler tarawı, awıl xojalıǵı hám qurılıs tarmaqlarına tuwra keledi.
Usı múnásibet penen rásmiy emes ekonomika kólemin qısqartıw boyınsha ámeliy usınıslar islep shıǵıwdı názerde tutatuǵın tarmaq kesimindegi izertlewlerdi ótkeriw wazıypası belgilendi. Tallaw ushın tiykarǵı baǵdarlardan biri sıpatında xızmetler tarawınıń jedel rawajlanıp atırǵan segmenti bolǵan ulıwma awqatlanıw tarmaǵı tańlap alındı. Bul taraw mikro hám kishi kárxanalardıń joqarı úlesi, naq esap-sanaqlardıń keńnen qollanılıwı, miynettiń beyimlesiwsheń túrleriniń tarqalǵanlıǵı hám támiynat shınjırlarınıń sheklengen dárejede baqlanıwshılıǵı menen xarakterlenedi.
Tallaw nátiyjelerine bola, sońǵı 7 jıl dawamında Ózbekstanda ulıwma awqatlanıw tarawı joqarı ósiw pátlerin kórsetti. 2018-2024-jıllarda tarmaqta óndiris kólemi 87 procentke arttı hám JIÓ ósiw pátlerinen joqarı boldı.
Tarmaqtıń JIÓdegi úlesi 4,4 procentten 5,6 procentke shekem kóterilip, bántlik, úy xojalıqlarınıń tutınıwı, turizm hám qalanıń ekonomikalıq jumısındaǵı áhmiyetin jáne de bekkemledi.
Sonıń menen birge, jedel ósiwge qaramastan, 2024-jılı ulıwma awqatlanıw tarawında baqlanbaytuǵın ekonomikanıń úlesi 87 procentti quradı. Sonnan 83 procenti jasırın ekonomika, 4 procenti bolsa rásmiy emes ekonomika úlesine tuwra keledi.
Keyingi jılları mámlekette salıq hákimshiligin sanlastırıw, onlayn-kassalardı engiziw, elektron miynet shártnamaları, QQStı qaytarıw mexanizmleri hám waqtınsha salıq jeńillikleri sıyaqlı bir qatar reformalar ámelge asırıldı. Biraq biznes keńeygen sayın salıq hám tártipke salıw júginiń artıwı nátiyjesinde ekonomikalıq jumıstıń belgili bir bólegi rásmiy esaptan sırtta qalıwın xoshametlewshi faktorlar saqlanıp qalmaqta.
Ápiwayılastırılǵan rejimler hám sociallıq salıq boyınsha tómenletilgen stavkalar bar ekenine qaramastan, aylanıs boyınsha belgilengen sheklerden asıw QQS, payda salıǵı hám sociallıq ajıratpalar boyınsha minnetlemelerdiń sezilerli dárejede artıwına alıp keledi.
Qosımsha basım kredit stavkalarınıń joqarılıǵı (22-32 procent), satıp alıwlardıń tiykarınan dástúriy bazarlar arqalı ámelge asırılıwı (64 procent) hám esap-fakturalar arqalı rásmiylestirilgen jetkerip beriw úlesiniń sheklengeni (54 procent) menen túsindiriledi.
Óndiris resursları strukturası da úlken áhmiyetke iye: olardıń 52 procenti awıl xojalıǵı ónimlerine tuwra keledi. Sonıń menen birge, bul ónimlerdiń 64 procenti baqlanbaytuǵın sektorda qáliplesedi, bul bolsa qun jaratıw shınjırı boylap rásmiy esaptan tıs ámeliyatlardıń tarqalıwına xızmet etedi.
Soraw nátiyjeleri tarawda bántlik hám miynetke haqı tólewdiń tolıq rásmiylestirilmegen ámeliyatları saqlanıp qalıp atırǵanın kórsetedi. Bahalawlarǵa bola, ulıwma awqatlanıw kárxanalarında xızmetkerlerdiń 17-23 procenti miynet qatnasıqları tolıq rásmiylestirilmesten bánt etilgen. Sonday-aq, tarawdaǵı hár besinshi kárxana miynet haqı tólemlerin tolıq rásmiylestirmeydi.
Sonıń menen birge, isbilermenlerdiń 40 procenti ámelge asırılıp atırǵan mámleketlik qollap-quwatlaw ilajlarınan xabardar emes. Sonıń ishinde, korporativ dáramat salıǵı boyınsha jeńillikler, QQStı qaytarıw mexanizmleri jáne qısqa múddetli elektron miynet shártnamalarınan paydalanıw imkaniyatları haqqında jeterli maǵlıwmatqa ie emes.
Sociallıq hám minez-qulıq faktorları da áhmiyetke iye. Soraw nátiyjelerine bola, xızmetkerlerdiń 46 procenti miynet haqısın tolıq naq pulda aladı, tutınıwshılardıń 37 procenti bolsa fiskal chek talap etpeydi. Naq pul esap-kitapları hám onlayn ótkermeler elege shekem keń tarqalǵan tólem usılları bolıp qalmaqta.
Sonıń menen birge, xızmetkerlerdiń 73 procenti rásmiy bántlikti abzal kóretuǵının bildirgen, isbilermenlerdiń 77 procenti bolsa jumıstı rásmiy maydanda alıp barıw áhmiyetli ekenin tán alǵan. Bul jaǵday kóp jaǵınan bar institutcionallıq sheklewler menen túsindiriledi.

Mohigul Qosimova, ÓzA