Hár bir xalıqtıń ózine jarasa úrp-ádet dástúrleri bar bolǵanı sıyaqlı, qaraqalpaq xalqınıń da ata-babalardan miyras bolıp, biziń búgingi kúnimizge shekem kelip jetken úrp-ádet dástúrleri bar. Qızlardı háwjar aytıp uzatıw, neke toyındaǵı kúyew balanıń astına kórpeshe salıw, tós qáde, sonday-aq, súnnet toy, aydar toy sıyaqlı toylardaǵı bazı úrp-ádet dástúrlerimiz búgingi kúni saqlanıp qalǵan bolsa, ayrımları ózgertilip, burmalanıp yaki bolmasa jańa dátúrlerdiń oylap tabılıp, turmısımızǵa engizilip atırǵanlıǵın bárshemiz kórip – gúwası bolıp júrmiz.
«Hár zamanǵa bir zaman» degenindey, zamanlar ózgeriwi menen úrp-ádet, dástúrlerdiń de jańalanıwı tábiyǵıy jaǵday bolıwı da múmkin. Lekin, bunnan biraz jıllar aldın turmısımızǵa enisip ketken ayırım turpayı dástúrlerdiń jáne de quramalasıp, jańa túrleri shıǵıp, kópshilikti albıratıp qoyıp atırǵanlıǵı bárshemizdi táshwishlendiredi. Máselen, qızlardı uzatıwda burınları anası bir qatar kórpe-tósek, arsha hám azı-kem tutınıwshı chaynik-keselerin beretuǵın bolsa, búgin «Sarpa» degen arnawlı mashinasın jallap, oǵan bir úyge kerek ne zárúr nárse bolsa bárin tiyep uzatıp atırǵan ata-analardıń jaǵdayın bir kóz aldıńızǵa keltirip kóriń. Qızımnıń júzi tómen bolmasın, qatarınan kem bolmasın dep qazan-tabaqtan baslap, kir juwıw mashinası, shań jutqısh, muzlatqısh, gaz plita, eń sońǵı modadaǵı kese-chaynik qullası, atın atap ótseń kóp… Bul jerdegi eń ashınarlısı, qızdıń ákesiniń kúyew balasına spalnıy divan alıp beriwi biziń xalqımızdıń úrp-ádetlerine ulıwma tuwrı kelmeytuǵın ashınarlı hám ersi jaǵday esaplanadı. Biraq, bul jaǵday tilekke qarsı neshshe jıllardan berli turmısımızda ushırasıp kiyatır.
– Haw aǵası, «Ólimnen uyat kúshli». Qızımızdıń júzi tómen bolmasın. Ana pálenshe qızın qanday etip uzattı, bizler solardan kembiz be?, – dep «apam ketti men qaldım» hám «xoja kórsinlik»ke islenip atırǵan bul «úrp-ádet, dástúrler» tilekke qarsı kópshilikti qarız benen kreditke «ıyıǵınan batırıp», olardan qutılıw ushın toy iyeleri densawlıǵınan ayırılıp, sırt ellerge jumıs islewge ketiwge májbúr bolıp atırǵanlıǵı búgin attıń qasqasınday bárshemizge málim jaǵdaylar. Al, jaslar seyilindegi «gulyanka» máselesi qansha aytılıp, ne bir qolaysız jaǵdaylar ushırasıp atırsa da elege shekem tıyım salınbay kiyatırǵanlıǵın sheshiliwi qashan belgisiz bolǵan «bası ashıq soraw» desek boladı. Ǵalaba xabar qurallarında qansha aytılıp, pikirler bildirilgen sayın kortejler sap dizilip, mashinalar sanı kóbeyip atırǵanlıǵınan bulardı tártipke salatuǵın uyımlar «qashan oyanar eken?», degen pikirge de barasań.
Mine, bir neshe jıllar boldı, biziń turmısımızǵa «Sırǵa salıw» degen dástúr ( bunı dástúr dep emes, ádet dep alamızba?) kirip keldi. Áwelgi waqıtlarda pálenshe balasına alatuǵın qızdı basqaǵa ketip qalmasın dep bántlep qoyıw ushın sırǵa salıptı dep esitip júrdik. Sol waqıtlarda balası sırt ellerde talap islep júrip bir kelgeninde alatuǵın qızına sırǵa salıp, soń jáne jumısqa yaki oqıwǵa ketetuǵın edi. Soń bir jıldan soń yaki bes-altı aydan soń degendey waqıt ótip qızdı kelin etip alıp keletuǵın edi. Endi she? Endi sırǵa salıw úlken bir sán-saltanatqa aylandı. Aldın qızdı bolajaq qudanıń úyine qızın sorap barıw ushın eki-úsh adam xabar alıp, aldınan ótedi. Soń kelisim menen bir kúndi «Sırǵa salıw» ushın belgilep, sol kúni on-on bes hayal-qızlar (bazı jaǵdaylarda sol kúni quda túsemiz dep er adamlar da barmaqta) barıp, qızǵa sırǵa saladı. Ol kúni eki jaq ta sınaqqa túsip, qızdıń úyiniń ishi barın jumsap dasturxan jayıp, qáde –qáwmet qoysa, balanıń úyiniń ishi (bayaǵıda apalarmızdıń korobkaǵa islep keletuǵın dasturxanı kútá ápiwayı hám kem qárejet edi) zamanagóy buyımlar menen dasturxannıń eń zorın alıp baradı. Onda qımbat shokoladtan baslap, tort, gazli ishimlikler hám basqa da zatlar bolıwı shárt. Al, kúyew bala bolmısh qımbat bir buket gúl menen qızdı qutlıqlap ketiwi kerek. Qızǵa bolsa, komplekt sırǵa-júzik salınıwı shárt. Qızdıń doslarına óz aldına sawǵa-sálemler tayarlanıp aparıladı.
Xosh, bularǵa barlıq adamnıń shaması kele bererme eken? Endi sol sırǵa salıwdıń jolı ózgerip házir sırǵanı búgin salıp erteń uzatıp alıp atır yaki úyine kelin etip alıp barǵannan soń da salmaqta. Al, eń táshwishli jeri, búgin altınnıń bahası dúnya bazarında qımbatlap, ósip baratırǵan bir payıtta sırǵa salıw dástúrine hámmeniń de shaması jete bermeytuǵın shıǵar. Ebindey boladı-aw degenin on, on bes millionǵa alıwǵa bársheniń de jaǵdayı kótere bermese kerek. «Ana joram qızına sırǵa salıptı, mende sonday etip úyleniwim kerek, qımbat kafede toy beriwim kerek»,- dep, jarısıp bası qarızǵa kirip, sırt elge jumısqa ketip yaki bolmasa internettegi oyınlarǵa qosılıp, bası jınayat kóshesine kirip ketip atırǵanları qansha deysiz aramızda?!
Endi bolsa bul azday, turmısımızǵa «Marry me» degen nárse kirip keldi. Sırǵa salıwǵa qárejetti uwayımlap júrgen jigit endi arnawlı bezetilgen orında yaki kafede orkestr astında jaqsı kórgen qızınıń «qolın sorap» (bul Evropada «Maǵan turmısqa shıq» degen mánisti ańlatatuǵın keshe eken) sırǵa –júzik taǵadı. Evropadan kirip kelgen bul ersi ádetti jaslarmız ne ushın tez qabıllap, turmısqa engizip jiberdi. Tuwrı, házir hámmeniń qolında uyalı telefon bar. Instagrammda barlıq nárselerdi kórip otır, úyrenip atır, qabıllap atır. Biraq, boladı eken dep barlıq nárseni qabıllay bersek biziń erteńgi kúnimiz ne boladı, keleshek áwladtıń táǵdiri qanday boladı?!
Xalqımızdıń súyikli shayırı Ibrayım Yusupovtıń:
«Atıń bar tórt buwınnan,
Aytıwǵa tilge awır,
Óziń kishkene xalıqsań,
Dástúriń pilge awır»,- dep táriyplegenindey, xalqımızdıń ózine jarasa salmaqlı, jarasıqlı dástúrleri bar. Biraq, házirgidey ayırım ersi dástúrler emes! Olardı ata-babalarımız ásirler dawamında qásterlep-saqlap kelgen. Demek, biz hár nárseni boladı eken dep qabıllay bersek, sırt ellerden kirip kelip atırǵan ersi ádetler búginimizdi de, erteńimizdi de qurtadı.
Toylar, úrp-ádet dástúrler haqqında gáp keter eken, sońǵı waqıtlarda turmısımızǵa enisip ketken «godik» haqqında da azı-kem sóz júritpekshimiz. Aqlıǵı yaki balasınıń bir jasqa tolǵanına «godik» dep toy berip, onda kelinniń ata-anasınıń qáde-qáwmet, mebel, qımbat bahalı balalar buyımların alıp barıwı ushın jáne bir «shabılıwı» da ańsatlıqqa túsip atırǵan joq. Al, aqlıǵı qız bala bolsa nárestege altın sırǵa taǵıwı kerek…
Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri, «Doslıq» ordeniniń iyesi Gúlnara Nurlepesovanıń «Besik toy» atlı qosıǵında:
Miyras bolıp qalǵan ata-babamnan,
Neshshe mıń jıl, ásir, neshshe zamannan,
Xalqımnıń salt dástúrleri jańarǵan,
Zamanında at kótergen besik toy.

Qız anası keler besik arqalap,
Miywe-shiywe, bawırsaq, may sók dorbalap,
Bárshe aǵayinler kelse jorǵalap,
Qáde-qáwmetlerge tolı besik toy.

Tarelkaǵa tartılǵanda may sókler,
Hámme bul taǵamdı tatıp kórsek der,
Bul toyda bir shette qalıp erkekler,
Hayallarǵa bayram bolǵan besik toy.

Hár jerde hár túrli úrp-ádetler,
Besik toyǵa barmas bizde erkekler,
Qız atası «bul bir xalıqlıq ádep» der,
Babamlardan qalǵan párman besik toy
,-degen qosıq qatarlarındaǵı xalqımızdıń ájayıp úrp-ádet dástúrleri háwesińdi arttıradı. Endi bolsa xalqımızdıń náreste dúnyaǵa kelgeninde beriletuǵın shashıw hám besik toyları búgin «Godik» ke almasıp ketkeni oylandırarlı jaǵday bolmaqta. Yaǵnıy, bir waqıtları analarımız bir besikti kóterip, izine úsh-tórt hayaldı ertip keletuǵın shashıwlar menen besik toylardıń ornın maba hám jarıspaqlarǵa tolı «godik» lerdiń iyelegenligi artıqsha qárejetlerge tolı máresim bolmaqta.
Toylar haqqında aytarımız kóp. Elimizde toy merekelerdi ıqshamlastırıp ótkeriw hám tártipke salıw boyınsha tiyisli huqıqıy hújjetler qabıl etilip, bul boyınsha bir qatar ilajlar alıp barılmaqta. Máhálle jetiligine bir qatar wazıypalar júkletilip, kóshe biyleriniń jumısların jetilistiriw, toy-merekelerdi ıqshamlastırıw hám tártipke salıw baǵdarında jumıslar jolǵa qoyılǵan. Biraq, jumıslar ele de jetilistirilip, ushırasıp atırǵan jaǵdaylar máhálle jetiligi kóshe biyleri, jaslar jetekshileri menen birgelikte nátiyjeli jumıs alıp barıwdı talap etpekte. Sebebi, «Toq bala ash bala menen oynamaydı» degenindey kóp qárejetti talap etetuǵın bul jaǵdaylarǵa kimnińdur jaǵday keliskeni menen, kimnińdur shaması kelmeytuǵını anıq.

Gúlnara Turdıshova, Qaraqalpaqstan xabar agentligi