Huqıqıy múnásibet
Prezidentimizdiń “Respublika máhállelerinde qáwipsiz ortalıqtı jaratıw baǵdarında bir pútin mánzilli jumıs sistemasın engiziwge qaratılǵan qosımsha ilajlar haqqında”ǵı qararında máhállelerde qáwipsiz ortalıqtı támiyinlew máselesine zamanagóy sanlı texnologiyalardı keńnen engiziw arqalı qatnas jasaw ayrıqsha áhmiyetli baǵdar sıpatında belgilendi. Bul qarar jınayatshılıqtıń házirgi kúndegi túrleri barǵan sayın qıyınlasıp, dástúriy aymaqlıq shegaralardan shıǵıp, sanlı mákanǵa kóship atırǵanın inabatqa alǵan halda qabıl etilgen.
Tashkent mámleketlik yuridikalıq universiteti Huqıqtı tarawlararalıq úyreniw fakulteti Izertlew orayınıń Huqıq hám sanlı texnologiyalar izertlew bóliminiń kishi ilimiy xızmetkeri Javohir Eshonqulov usı qarar menen jınayatshılıqqa qarsı gúresiw baǵdarları haqqında túsinik berdi.
– Qararda elektron monitoring hám tallaw málimleme sistemalarınan paydalanıw jınayatlardı tek ǵana dizimge alıw ushın emes, al olardı aldınnan prognozlaw hám aldın alıw quralı sıpatında kóriledi. Bul qatnas jınayatshılıqqa qarsı gúresiwde pútkilley jańa basqıshtı baslap beredi.
Sanlı texnologiyalar járdeminde máhállelerdegi kriminogen jaǵday real waqıt rejiminde tallanadı, mashqalalı aymaqlar anıqlanadı hám mánzilli ilajlar belgilenedi. Máselen, belgili bir aymaqta internet aldawshılıǵı, telefon arqalı aldaw yamasa jeke maǵlıwmatlardan nızamsız paydalanıwǵa baylanıslı múrájatlar kóbeygen bolsa, bul aymaqta sanlı profilaktika ilajların kúsheytiw zárúrligin kórsetedi.
Qarardaǵı áhmiyetli tárepi sonda, sanlı texnologiyalardı qollanıw tek ǵana texnikalıq másele sıpatında emes, al huqıqıy hám sociallıq mexanizm sıpatında kóriledi. Yaǵnıy málimleme sistemaları arqalı alınǵan maǵlıwmatlar tiykarında juwapker basshılar, profilaktika inspektorları hám basqa da juwapker uyımlar anıq wazıypalar menen támiyinlenedi.
Búgingi kúnde kiberjınayatshılıq kóplegen puqaralar tárepinen ele jeterlishe ańlap jetilmegen qáwip esaplanadı. Kópshilik internet arqalı islenip atırǵan jınayatlardı haqıyqıy jınayat sıpatında qabıl etpeydi. Qarar bolsa sanlı ortalıqta júz berip atırǵan huqıqbuzarlıqlar da real sociallıq hám materiallıq zıyan jetkeretuǵının anıq kórsetip berdi.
Sonday-aq, qararda elektron qadaǵalaw sistemaları arqalı jalǵan esabatlar, rásmiy statistikanı jasalma túrde jaqsılaw sıyaqlı jaǵdaylardı saplastırıw maqset etilgen. Bul bolsa jınayatshılıq, sonıń ishinde, kiberjınayatshılıq jaǵdayın real sanlar tiykarında bahalaw imkaniyatın jaratadı.
Juwmaqlap aytqanda, Qararda belgilengen sanlı texnologiyalar hám elektron qadaǵalaw sistemaları tek ǵana qolaylıq emes, al jınayatshılıqqa qarsı gúresiwdiń zamanagóy, nátiyjeli hám turaqlı quralı bolıp esaplanadı. Bul qatnas máhállelerde tek ǵana fizikalıq emes, al sanlı qáwipsizlikti de támiyinlewge xızmet etedi.

Gulnoza Boboeva,
ÓzA