Texnologiyalar ásirinde jasap atırmız. Telefon, smartfon, AI hám gadjetler turmısımızdıń ajıralmas bólegine aylanıp úlgerdi. Ásirese, búgingi kúnde telefon tek ǵana jası úlkenler emes, al balalar ushın da eń áhmiyetli quralǵa aylanǵan.
Durıs, perzentlerimizdiń bilim alıwı, bir nárselerdi úyreniwi ushın bunday texnikalar kerek, biraq olardan basqa maqsetlerde paydalanbawına, qadaǵan etilgen videokórinislerdi kórmewine hesh kim kepillik bere almaydı. Kóplegen ata-analardı qáweterge salatuǵın tárepi de usı.
Sociallıq tarmaqlardaǵı ayırım videolar, hár qıylı oyınlar hám vaynlar tek ǵana balanıń tárbiyasına emes, al onıń psixologiyasına, ishki dúnyasına unamsız tásir kórsetetuǵını haqqında qánigeler qayta-qayta atap ótpekte.
Haqıyqatında da, bul qatań másele. Qadaǵalap, qadaǵan etip ǵana buǵan shek qoyıp bolmaydı. Sebebi hár dayım balalardı qadaǵalawda uslap turıw múmkin emes. Sonnan kelip shıǵıp, kóplegen mámleketler jas óspirimler, balalar ushın sociallıq tarmaqlardı sheklew kerek, degen juwmaqqa kelmekte.
Ekspertler sheklewlerdi qollanıwǵa áhmiyetli sebepler bar ekenligin kórsetti. Sırt elde ótkerilgen bir qansha izertlewler, sorawlar nátiyjesinde sociallıq tarmaqlardan paydalanıwdıń bir qatar zıyanlı tárepleri ashıp berildi. AQShtaǵı izertlewge bola, kúnine 3 saattan artıq sociallıq tarmaqlardan paydalanatuǵın 13-17 jastaǵılar ruwxıy salamatlıq penen baylanıslı mashqalalarǵa (depressiya, qáweter) eki ese kóbirek dus keletuǵını málim boldı. Basqa izertlewlerde nátiyje bolsa bunnan da qorqınıshlı. Paydalanıwshı óspirimde sociallıq tarmaqlar psixologiyalıq zorıǵıw, ózin tómen bahalaw hám hátteki óz janına qastıyanlıq etiw pikirlerin keltirip shıǵarıwı múmkin.
Bunnan tısqarı, balalardıń kóp waqıt ekranǵa qarawı (ásirese, uyqıdan aldın) uyqı sapasın jamanlastıradı. Sebebi bul miydi turaqlı stimulyaciya etedi hám ol dem alıwǵa imkan bermeydi. Bul jaǵday medicina tárepinen tastıyıqlanǵan.
Niderlandiya rásmiyleri keleshek áwladtı sanlı dúnya tásirinen qorǵaw maqsetinde 15 jasqa shekemgi balalar hám jas óspirimlerge “Tik Tok”, “Instagram” sıyaqlı sociallıq tarmaqlardan paydalanıwdı qadaǵan etken. Ullı Britaniya húkimeti balalar hám jas óspirimler tárepinen sociallıq tarmaqlardan paydalanıwdı sheklew boyınsha másláhátlesiw ótkerip, mekteplerde smartfonlardan paydalanıwdı qadaǵan etiwdi kúsheytti.
Avstraliya 16 jasqa shekem bolǵanlar ushın sociallıq tarmaqlardan paydalanıwdı qadaǵan etken dúnyada birinshi mámleket boldı. Wálayat parlamenti tárepinen 2024-jıl noyabr ayında qabıl etilgen nızam 2025-jıl 10-dekabrde kúshke kirdi. Nızam sociallıq tarmaq operatorların jastı tekseriw sistemasın engiziwge, 16 jastan kishi paydalanıwshılardıń akkauntların bloklawǵa májbúrledi.
Qurama Shtatlardıń Florida shtatında 16 jasqa tolmaǵan balalarǵa sociallıq tarmaqlardan paydalanıwdı qadaǵan etiwshi nızam ótken jılı 1-yanvardan kúshke kirgen. Pútkil dúnyanı smartfonlar hám basqa da aqıllı texnologiyalar menen támiyinlep atırǵan Qıtay bolsa balalarǵa kúnine 1 saattan kóp oyın oynamawǵa sheklew qoyǵan. Malayziya húkimeti de bul boyınsha nızam joybarın 2025-jıl noyabr ayında járiyaladı.
Daniya húkimeti 15 jasqa shekemgi jas óspirimler ushın sociallıq tarmaqlarǵa kiriwdi qadaǵan etiwdi kórip shıqpaqta. Sonday-aq, Franciyada 15 jastan kishi bolǵanlar sociallıq tarmaqlarda dizimnen ótiwi ushın ata-ananıń razılıǵı talap etiletuǵın tártip bar edi. Endi bolsa mámleket 2026-jıldıń 1-sentyabrinen baslap 15 jasqa shekemgi jas óspirimlerge sociallıq tarmaqlardan paydalanıwdı pútkilley sheklewdi rejelestirgen.
Oraylıq Aziya mámleketleri arasında da usınday sheklewler boyınsha qádemler taslanbaqta. Sonıń ishinde, qońsı Qazaqstanda 16 jastan kishi paydalanıwshılardıń sociallıq tarmaq hám ayırım platformalarda dizimnen ótiwin sheklewdi názerde tutıwshı nızam joybarı dodalawǵa qoyılǵan.
Elimizde de usı másele boyınsha qánigeler, ekspertler, psixolog hám ilimpazlar tárepinen bir qatar baslama hám pikirler ortaǵa taslanbaqta. Máselen, 2025-jıl 31-iyulde Oliy Majlis Senatında jas óspirimlerge qarata Internet tarmaǵında islenip atırǵan huqıqbuzarlıqlar ushın juwapkershilikti jetilistiriw máseleleri dodalanǵan.
Psixologlar bárinen burın, ata-analardıń ózleri sociallıq tarmaqlardan tártipli paydalanıwdı úyreniwi kerek ekenligin atap ótpekte. Jas óspirim balalar ushın sociallıq tarmaqlardıń qadaǵan etiliwiniń sebeplerinen biri sıpatında ele olarda ózleri qabıl etip atırǵan málimlemeni sın kózqarastan, analitikalıq jaqtan kórip shıǵıp, tańlap alıw kónlikpesiniń joq ekenligin de keltiriw múmkin. Ayırım mámleketler balalarda usı kónlikpeni qáliplestiriw maqsetinde mekteplerde “Media sawatlılıǵı” sabaqların engizgen. Finlyandiya hám Kanada sıyaqlı mámleketler buǵan ayqın mısal bola aladı.
Sociallıq tarmaqlar keń imkaniyat, qolaylılıq kóringeni menen onıń unamsız táreplerin de umıtpaw kerek. Bul tárepler keleshek áwladımızdıń mánawiyatı, ruwxıy dúnyası, erteńgi turmısına úlken qáwip tuwdırar eken, óspirim perzentlerimizge onnan paydalanıwdı qadaǵan etiw, sheklew sistemasın iske qosıw maqsetke muwapıq boladı. Sebebi, erteńgi kúnimiz iyeleri bolǵan jaslarımızdıń kamalǵa keliwine unamsız tásir kórsetiwi múmkin bolǵan hár bir nárse itibarımız orayında bolıwı kerek.

Gwzal Sattorova, ÓzA