Búgingi globallasıw dáwirinde sanlı texnologiyalar, sociallıq tarmaqlar hám jasalma intellekt sebepli málimleme shegaralardı tán almaytuǵın kúshke aylandı, dep aytıw múmkin. Biraq sonıń menen birge, málimleme erkinligi keńeygen sayın, onnan paydalanıw imkaniyatları da artıp barmaqta.

Ekspertlerdiń pikirinshe, XXI ásirde qarama-qarsılıqlar tek ǵana maydanlarda emes, al málimleme mákanında da alıp barılmaqta. Qural ornın xabarlar, oq-dáriler ornın algoritmler iyeledi. Málimleme aǵımları, sociallıq tarmaqlar hám jasalma intellektke tiykarlanǵan sistemalar jámiyetlik pikirdi qáliplestiriw, qararlarǵa tásir ótkeriw hám hátteki haqıyqattı qabıl etiw usılın ózgertiwde sheshiwshi faktorǵa aylanbaqta. Sonlıqtan málimleme qáwipsizligi, media sawatlılıq hám sın kózqarastan pikirlew tınıshlıq hám turaqlılıqtı saqlawda strategiyalıq áhmiyetke iye bolmaqta.
Málimleme ásirinde dezinformaciya
Bizge belgili, dezinformaciya – qastan nadurıs, aljastırıwshı yamasa manipulyaciyalıq maǵlıwmat tarqatıw arqalı jámiyetlik pikirge tásir etiw usılı bolıp esaplanadı. Aldınları bunday informaciya sheklengen auditoriyaǵa jetip barǵan bolsa, búgin ol bir neshe minutlarda millionlaǵan adamlarǵa tarqalıwı múmkin. Sociallıq tarmaqlardıń algoritmleri bolsa kóbinese tekserilgen haqıyqattı emes, al kóbirek reakciya oyatatuǵın kontentti alǵa qoymaqta.
Dezinformaciyanıń eń qáwipli tárepi – onıń jámiyettiń isenimine soqqı beriwi bolıp tabıladı. Siyasiy processler, saylawlar, pandemiya, kelispewshilikler yamasa ekonomikalıq krizisler waqtında “fake” (jalǵan) málimleme jámiyetti ekige bóliw, qorqınısh hám isenimsizlikti kúsheytiwi múmkin. Nátiyjede mámleketlik institutlar, ǴXQ hám hátteki ilimge bolǵan isenim tómenleydi.
“Deepfake”: texnologiya hám qáwip arasında
Jasalma intellekt tiykarında jaratılǵan “Deepfake” texnologiyaları málimleme ortalıǵında pútkilley jańa qáwipti júzege keltirdi. Bul programma hawaz, video yamasa súwretler arqalı insandı ol aytpaǵan yamasa islemegen háreketlerde “qatnasqan sıyaqlı” kórsetiw múmkin. Bul bolsa tek ǵana jeke abıray-mártebege emes, al qáwipsizlikke de úlken qáwip tuwdıradı.
Ilimpazlardıń atap ótiwinshe, “Deepfake” arqalı siyasiy jetekshiler atınan jalǵan shıǵıwlar, finanslıq aldawlar yamasa jámiyetti turaqsızlandırıwshı múrájatlar tayarlaw múmkin. Eń qáwipli tárepi, ápiwayı paydalanıwshı ushın bunday kontentti haqıyqıydan ajıratıw barǵan sayın qıyınlaspaqta. Nátiyjede “kórdim, demek isenemen” degen princip óz áhmiyetin joǵaltpaqta.
Mediasawatlılıq – strategiyalıq qorǵanıw quralı
Áyne usı jerde media sawatlılıq máselesi strategiyalıq áhmiyetke iye. Mediasawatlılıq – informaciyanı sın kózqarastan qabıl etiw, derekti tekseriw, kontekstti ańlaw hám juwmaq shıǵarıw qábileti. Bul tek ǵana jurnalistler yamasa ekspertler ushın emes, al hár bir puqara ushın zárúr kónlikpege aylanıwı kerek.
Zamanagóy dúnyada media sawatlı jámiyet – turaqlı jámiyet degeni. Sebebi málimlemeni tallay alatuǵın insandı manipulyaciyalaw qıyın. Sol sebepli kóplegen mámleketler mediabilimlendiriwdi mektep hám universitet baǵdarlamalarına kirgizbekte, ǴXQ bolsa nadurıs hám jalǵan xabarlarǵa qarsı tekseriw platformaların rawajlandırmaqta. Sol sebepli, “qanday kontent kóbirek kóriledi?” degen soraw ornına “qanday kontent jámiyet ushın qáwipsiz?” degen qatnas kún tártibine shıqpaqta.
Zamanagóy jurnalistikanıń roli
Málimleme shawqımı kúsheygen bir waqıtta professional jurnalistikanıń áhmiyeti jáne de artıp barmaqta. Jurnalist endi tek ǵana xabar jetkeriwshi emes, al haqıyqattı saylap alıwshı, kontekst jaratıwshı hám manipulyaciyalarǵa qarsı qalqan wazıypasın atqaratuǵın shaxsqa aylanbaqta.
“Factchecking” (faktlerdi tekseriw), dereklerdi salıstırıw, analitikalıq qatnas – bular zamanagóy jurnalistikanıń tiykarǵı quralları. Sonıń ushın ǵalaba xabar quralları da óz isenimin turaqlı túrde bekkemlep barıwı shárt.
Ulıwma alǵanda, texnologiyalar rawajlanǵan sayın “Deepfake”ke uqsas sistemalar jáne de jetilisedi, dezinformaciya bolsa barǵan sayın jasırın túrlerge ótedi. Demek, haqıyqatlıq ushın gúres te toqtamaydı. Bul gúres bir mártelik emes, úzliksiz process. Bul processlerde media sawatlılıq ápiwayı kónlikpe emes, al sociallıq turaqlılıq hám demokratiyalıq rawajlanıwdıń tiykarǵı faktorına aylanadı.

Musulmon Ziyo,
ÓzA