Búgingi kúni insan qádirin, onıń huqıqların, erkinliklerin hám nızamlı máplerin támiyinlew ideyası mámleketimizdiń pútkil ishki hám sırtqı siyasatınıń negizine, Jańa Ózbekstanda alıp barılıp atırǵan demokratiyalıq reformalardıń eń áhmiyetli háreketlendiriwshi kúshine hám bul iygilikli háreketlerdi óz-ara baylanıstırıp turatuǵın tiykarǵı faktorǵa aylandı.
Jańa redakciyadaǵı Ózbekstan Konstituciyasında birinshi márte “Ózbekstan – basqarıwdıń respublikalıq túrine iye bolǵan suveren, demokratiyalıq, huqıqıy, sociallıq hám dúnyalıq mámleket” (1-statya), – degen norma belgilendi.
Mámleketimizdiń tiykarǵı maqseti – hár bir puqaraǵa ǵamqorlıq etiw, inklyuziv rawajlanıw, xalıqtıń barlıq qatlamı ushın teń huqıq hám imkaniyatlardı támiyinlewden ibarat. Atap aytqanda, Bas nızamımızdıń “Insan hám puqaranıń tiykarǵı huqıqları, erkinlikleri hám minnetleri” dep atalǵan ekinshi bólimi jáne toltırıldı. Bunıń menen mámleketimiz Prezidenti Sh.Mirziyoev alıp barıp atırǵan mámleketlik basqarıwdaǵı “Insandı razı etiw” siyasatı Konstituciya dárejesine alıp shıǵıldı.
Tiykarǵı nızamnıń teksti derlik 65 procentke jańalanıp, sociallıq normalar 3 ese kóbeydi. Onda bir qatar áhmiyetli ózgerisler hám jańa kepillikler engizilgen. Olardan ayırımları: sud hám advokatura erkinligi, ádil sudlaw kepillikleri – sud sistemasına erkinlik berilip, insan huqıqları hám erkinlikleri keńeytildi. Máselen, qamaqqa alıwda sud qararısız adamdı 48 saattan artıq uslap turıw qadaǵan etilip, prezidentlik wákillik múddeti 5 jıldan 7 jılǵa sozıldı. Sonday-aq, jergilikli hákimlikler, mámleketlik basqarıw strukturası, parlament hám sud uyımlarınıń wákillikleri qayta kórip shıǵıldı. Yaǵnıy, mámleketlik uyımlardıń strukturası hám roli jańalanıp, huqıqıy teńlik, sociallıq kepillikler – puqaralardıń sociallıq huqıqları hám erkinlikleri huqıqıy dárejede bekkemlendi.
Jańa redakciyadaǵı Konstituciyamız dúnyalıq mámleket, ashıq hám ádil jámiyet qurıw, onda teńlik hám teń huqıqlılıq principlerin turmısqa engiziw, puqaralar, ásirese, hayal-qızlar hám balalardıń huqıqların kemsitpew ideyalarına tiykarlanadı. Onda elimizde insan huqıqları mádeniyatınıń barǵan sayın joqarılap atırǵanı, insan ómiri, erkinligi, abırayı hám qádir-qımbatına húrmet ruwxınıń qáliplesip atırǵanı ayrıqsha áhmiyetke iye.
Konstituciya puqaralardıń sociallıq huqıqlarına bolǵan qatnastı jańalap, olardıń sanasın sezilerli dárejede keńeytti hám ámelge asırıw mexanizmlerin kúsheytti. Búgingi kúni hár bir insan ushın sapalı bilim alıw, múnásip medicinalıq járdem, xalıqtıń járdemge mútáj qatlamların sociallıq qollap-quwatlaw, miynet huqıqların qorǵaw hám qáwipsiz miynet sharayatların jaratıw, kekseler, hayal-qızlar hám balalarǵa mámleket tárepinen ǵamqorlıq etiw kepillengen. Xalıqtıń múnásip turmıs dárejesin támiyinlew hám hesh kimdi itibardan shette qaldırmaytuǵın sharayat jaratıw máselelerine ayrıqsha itibar qaratıldı.
Xalıq ilimli hám bilimli bolsa hesh qashan rawajlanıwdan artta qalmaǵan. Jańa Konstituciyamızda bilimlendiriw hám ilimge baylanıslı normalar derlik 2 esege arttırıldı. Mayıplıǵı bolǵan perzentlerimizge óz qatarları menen teńdey bilim alıwı ushın barlıq sharayatlardı jaratıw názerde tutıldı. Sonıń ushın, bunday imkaniyatlar inklyuziv bilimlendiriw sıpatında Konstituciyaǵa kirgizildi. Bunda balalardıń jekkelenip qalmawı, jámiyettiń tolıq huqıqlı aǵzası sıpatında qáliplesiwi hám kamalǵa keliwi ushın áhmiyetli kepillik bolıp esaplanadı.
Sonıń menen birge, bizge birinshi márte bilim hám tárbiya bergen ustazlarımızdıń abırayın arttırıwǵa qaratılǵan normalar Konstituciyada óz kórinisin taptı. Konstituciyada mámlekettiń muǵallimlerdiń abırayın hám qádir-qımbatın qorǵaw, olardıń sociallıq hám materiallıq abadanlıǵı, kásiplik jaqtan ósiwi haqqında ǵamqorlıq etiw minnetlemesi kúsheytildi.
Tiykarǵı nızamımızdıń alǵı sózinde Ózbekstan xalqı usı Konstituciyanı, sonıń ishinde, “puqaralardıń tınıshlıǵın hám milliy tatıwlıǵın támiyinlew maqsetinde” qabıl etkeni ayrıqsha atap ótilgen. Sonıń ushın tiykarǵı nızamımız – biz ushın tek ǵana áhmiyetli turmıslıq qollanba emes, al milliy maqtanısh, kerek bolsa, Ózbekstanda jasap atırǵan barlıq insanlar ushın bekkem huqıqıy qorǵaw quralı bolıp esaplanadı.
Jańa huqıqıy mákan tiykarında qurılatuǵın erteńgi kúnimiz qanday bolıwı, baxıtlı hám abadan keleshekke erisiw bul jańalanǵan Konstituciyanıń ruwxına qanshelli súyeniwimiz, onıń sociallıq-huqıqıy imkaniyatlarınan tolıq paydalanıwımız, normaların tereń úyreniwimiz tiykarında onıń talap hám principlerin tikkeley qollanıwımız jáne ámel etiwimizge kóp tárepleme baylanıslı boladı.

M.Adilova,
Berdaq atındaǵı QMU yuridika fakulteti oqıtıwshısı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi