Rawajlanıw hám ekonomikalıq ósiw energiyaǵa bolǵan talaptıń artıwına alıp keledi. Rejeli hám uzaqtı gózlep islengen ilajlar tábiyattı saqlaw, tábiyǵıy resurslardı únemlew menen birge, sol mámlekettiń rawajlanıwına hám ekonomikalıq ósiwine de úles qosadı.

Rawajlanǵan mámleketlerde buǵan ayrıqsha itibar qaratıladı, qayta tiklenetuǵın energiya derekleri ushın úlken muǵdarda sırt mámleketlerdiń investiciyaları kirgiziledi.
Máselen, Qıtay, Germaniya, Yaponiya, Braziliya, Italiya, Avstraliya, Hindstan sıyaqlı mámleketlerde quyash hám samaldan elektr energiyasın islep shıǵarıwǵa úlken investiciyalar kirgizilmekte.
Bir waqıtları Xalıqaralıq energetika agentliginiń atqarıwshı direktorı Fatix Birol: “Qayta tikleniwshi energiya (QTE) derekleri – dúnya energiyasına aylandı”, degen edi.
Haqıyqatında da, bul taraw dúnya mámleketleri ishinde rawajlanıp barmaqta. Házirgi waqıtta quyash energiyasınan paydalanıwshı eń iri mámleketler qatarında Qıtay (340 GVt), AQSh (103 GVt), Yaponiya (79 GVt), Germaniya (62 GVt) hám Hindstan (57 GVt) sıyaqlı mámleketler jetekshilik etpekte.
Sonday-aq, Germaniyada 2024-jılı qayta tiklenetuǵın energiya tutınıwı 46 procentti quradı, 2030-jılǵa kelip 80 procentke jetkeriw maqset etilgen.
Prezidentimizdiń baslamaları hám elimizde ámelge asırılıp atırǵan reformalar nátiyjesinde Ózbekstanda da qayta tikleniwshi energiya derekleri stanciyaların qurıw hám olardan keń kólemde paydalanıw jumısları ámelge asırılmaqta.
Atap aytqanda, Prezidentimizdiń 2023-jıl 16-fevraldaǵı tiyisli qararı menen mámleketimizde úlken kólemde mámleketlik-jeke menshik sheriklik tiykarında iri quyash hám samal elektr stanciyaların qurıw jumısları baslandı. Sonıń ishinde, Birlesken Arab Ámirliginiń (BAÁ) “Masdar” kompaniyası tárepinen Samarqand (220 MVt), Jizzaq (220 MVt), Surxandárya (457 MVt), Qashqadárya (500 MVt), Nawayı (122 MVt) wálayatlarında jámi 1519 MVt quyash hám Nawayıda 500 MVt samal elektr stanciyaları, Buxara wálayatında “ACWA Power” (BAÁ) kompaniyası tárepinen 1000 MVt samal elektr stanciyaları, Qıtaydıń “Gezhouba” kompaniyası tárepinen 500 MVt quyash elektr stanciyaları paydalanıwǵa tapsırıldı. Samarqand qalasında “Tepelen Group” kompaniyası tárepinen 2023-jıl oktyabr ayında 20 MVt quyash elektr stanciyası iske qosıldı. Búgingi kúnde Ózbekstanda ulıwma quwatlılıǵı 4682 MVt bolǵan 12 quyash fotoelektr stanciyası hám 5 samal elektr stanciyası tárepinen 9 mlrd. kVt saat “jasıl” elektr energiyası islep shıǵarıldı.
Nátiyjede, 2 mlrd. 730 mln. kub metr tábiyǵıy gaz únemleniwine erisildi hám de atmosferaǵa 4 mln. tonnadan artıq zıyanlı gazler shıǵıwınıń aldı alındı.
Ekologiyalıq taza energiya dereklerine ótiw, tek ǵana mámleket ekonomikasınıń áhmiyetli tayanıshına emes, al ekologiyalıq turaqlılıqqa erisiw, tábiyǵıy baylıqlardı saqlaw, eń áhmiyetlisi, xalıq ushın salamat hám turaqlı ekologiyanı támiyinlew deregine aylanǵanı ushın da turmısımızdaǵı ornı hám áhmiyeti kúnnen-kúnge artıp barmaqta.
2025-jıldıń 1-dekabr jaǵdayına respublikamız boyınsha jámi 141 221 obektke ulıwma quwatlılıǵı 1 971 MVt bolǵan kishi quwatlılıqtaǵı quyash panelleri ornatılǵan.
Sociallıq taraw obektleri, mámleketlik uyımlar, isbilermenlik subektleriniń imarat-obektlerine, xalıqtıń turaq jaylarına, jańadan qurılıp atırǵan kóp qabatlı turaq jaylarǵa qayta tikleniwshi energiya qurılmaların ornatıw jumısları “Jasıl energiya” málimleme sisteması hám orınlardaǵı Jumısshı toparlar (bajıxana xızmetkerlerinen ibarat) tárepinen qadaǵalaw hám monitoring etilip, sistemalastırılıp barılmaqta.
“Jasıl energetika”nı rawajlandırıw, qayta tiklenetuǵın dereklerden paydalanǵan halda tábiyǵıy resurslardı únemlew Ózbekstan aldındaǵı eń áhmiyetli hám turmıslıq wazıypaǵa aylanǵanın búgin hámmemiz kórip turmız. Hátteki, usı jıldıń ótken dáwirinde respublika boyınsha 40 233 obektke 918 MVt quyash panelleri hám 3 349 obektke 1 249 mıń litr gelio kollektorlar ornatıldı.
Sanlardan da kórinip turǵanınday, jıldan-jılǵa barlıq tarawlarda qayta tikleniwshi energiya dereklerinen paydalanıp atırǵanlardıń sanı artıp barmaqta.
Sonıń menen birge, alternativ energiya dereklerinen dáramat tawıp atırǵan shólkemler hám uyımlar, isbilermenlerimiz hám ápiwayı puqaralardıń da qatarı keńeyip barmaqta. Mısal ushın, bajıxana uyımlarınıń 74 imarat-obektlerine ornatılǵan 4,1 MVt quwatlılıqtaǵı quyash panellerinen, ótken eki yarım jılda jámi 8 mlrd. sum byudjet qarjıları elektr energiyasınan únemlendi.
2030-jılǵa barıp, mámleketimiz xalqı 41 millionǵa jetiwi, ekonomika 2 esege ósiwi kútilmekte.
Bul energiya resurslarına bolǵan talaptı házirgiden 1,5 esege arttıradı. Sonlıqtan, qayta tiklenetuǵın energiya derekleriniń insan ómiri hám jumısındaǵı áhmiyeti hám aktuallıǵı artıp baradı.
Ózbekstan quyash paneliniń tiykarın quraytuǵın kremniy zatına oǵada bay mámleket bolıwına qaramastan, biraq joqarı texnologiyalardıń joqlıǵı sebepli onnan nátiyjeli hám sapalı paydalanıw jolǵa qoyılmaǵan. Bul baǵdarda álbette, ilimiy-izertlew orayları hám joqarı bilimlendiriw laboratoriyalarınıń materiallıq-texnikalıq bazasın bekkemlew, ilimiy-izertlew jumısların jedel jolǵa qoyıw zárúr boladı.
Bunnan tısqarı, qayta tiklenetuǵın energiya dereklerinen alınatuǵın elektr energiyasınan paydalanıwda energiyanı saqlaw hám uzatıwda da kóplegen mashqalalar bar. Bulardıń sheshimi álbette, “Jasıl energetika”nıń basqa da taraw hám tarmaqlarınıń jedel rawajlanıwında jáne xalıqtıń turmıs dárejesin jáne de jaqsılawda jańa drayverge aylanadı.
Jańa joybarlar arqalı tek ǵana ekologiyalıq taza energiya islep shıǵarılmaydı, al mıńlaǵan jańa jumıs orınları jaratıladı, básekige shıdamlı energetika bazarı qáliplesedi. Bul bolsa mámlekettiń ekonomikalıq turaqlılıǵın támiyinlew hám sırt el investorları menen birgelikte ózgeriwsheń global bazarǵa beyimlesiw imkaniyatın beredi.

Sanjar Toshpolatov, ÓzA