Kópshilik bul struktura haqqında maǵlıwmatqa iye bolsa da, ayırımları onıń haqıyqıy wazıypaları, dúnya kólemindegi tásiri haqqında tolıq túsinikke iye emes. Negizinde, YuNESKO dúnya xalıqların bilim, mádeniyat hám ilim arqalı birlestiriwdi maqset etken abıraylı xalıqaralıq shólkem bolıp esaplanadı. Onıń tiykarǵı wazıypası – mádeniy miyrastı qásterlep saqlaw, bilimlendiriw sistemasın rawajlandırıw hám jámiyette tınıshlıq jáne awızbirshilikti bekkemlew bolıp esaplanadı. Tómende strukturanıń jumısı, Ózbekstan menen baylanısları hám Samarqandta bolıp ótiwi kútilip atırǵan 43-sessiya haqqında qısqasha toqtap ótemiz.

YuNESKO ózi qanday shólkem?
BMShtıń Bilimlendiriw, ilim hám mádeniyat máseleleri boyınsha shólkemi – YuNESKO Ekinshi jer júzilik urısınan keyin, 1945-jılı 16-noyabrde dúzilgen bolıp, 1946-jılı 4-noyabrde strukturanıń Ustavı kúshke kirgen. Áyne usı sáne pútkil dúnyada YuNESKO shólkemlestirilgen kún sıpatında belgilenedi.
YuNESKOnıń tiykarǵı maqseti – bilimlendiriw, ilim, mádeniyat, kommunikaciyalar, turizm tarawlarındaǵı birge islesiwdi rawajlandırıw arqalı tınıshlıq hám qáwipsizlikti bekkemlewge járdemlesiw bolıp tabıladı. Bul xalıqaralıq shólkem ǵalabalıq sawatsızlıqqa qarsı gúresiw, bilimlendiriw sistemasın rawajlandırıw, milliy mádeniyatlardı úyreniw, qorshaǵan ortalıq hám mádeniy esteliklerdi qorǵaw sıyaqlı keń kólemli máselelerdi sheshiwde de úlken úles qosıp kelmekte.
YuNESKOnıń Parij qalasındaǵı Bas rezidenciyası 1958-jılı 3-noyabrde ashılǵan. Bul imarat Parij qalasındaǵı Sena dáryasınıń shep jaǵasında jaylasqan.
Franciyalı Odri Azule 2017-jıldan berli YuNESKOnıń Bas direktorı lawazımında islep kiyatırǵan edi, biraq jaqında strukturada ótkerilgen saylawǵa bola, egipetli Xolid Al-Ananiy YuNESKOnıń Bas direktorı etip saylandı.
Ózbekstan hám YuNESKO birge islesiwi
Elimiz YuNESKOǵa 1993-jıl 26-oktyabrde aǵza bolıp kirgen. 1996-jıldan berli Tashkent qalasında shólkem wákilxanası jumıs alıp barmaqta. Shólkemge aǵza mámleketler YuNESKO isleri boyınsha Milliy komissiya dúziwi hám usı komissiya arqalı baylanısların muwapıqlastırıp barıwı lazım. Usi kózqarastan, 1994-jıl 29-dekabrde YuNESKO isleri boyinsha Ózbekstan Respublikası Milliy komissiyası dúzildi.
YuNESKOnıń Dúnya júzilik miyrası dizimine usı waqıtqa shekem Ózbekstandaǵı 7 obekt kirgizilgen bolıp, olar – Xiywadaǵı Iyshan qala kompleksi, Buxara qalasınıń tariyxıy orayı, Shahrisabz qalasınıń tariyxıy orayı, Samarqand – mádeniyatlar kesilispesi, Batıs Tyan-Shan Ullı jipek jolınıń Zarafshan-Qaraqum koridorı hám Turan shólistanlıqları bolıp esaplanadı.
YuNESKOnıń jáne bir dizimi bul Insaniyattıń materiallıq emes mádeniy miyrası reprezentativ dizimi dep ataladı. Bul dizimge ózbek xalqınıń materiallıq emes mádeniy miyrasınıń 16 elementi, sonnan 11 i 2016-jıldan keyin kirgizilgen. Bular – shashmaqam, Baysın mádeniy dástúrleri, úlken qosıq, palaw menen baylanıslı mádeniyat hám dástúrler, Nawrız bayramın belgilew dástúrleri, Marǵılan ónermentshilikti rawajlandırıw orayı, atlas hám adras tayarlawdıń dástúriy texnologiyaların saqlaw, lazgi, miniatyura kórkem óneri, baqsıshılıq, dástúriy jipek tayarlaw kórkem óneri, Xoja Nasriddin haqqındaǵı dástúriy gúrrińler, gúlalshılıq hám naǵıs oyıw kórkem óneri, iftarlıq hám onıń sociallıq-mádeniy dástúrleri, sonday-aq, rubab soǵıw hám atqarıw kórkem óneri.
Házirgi waqıtta Insaniyattıń materiallıq emes mádeniy miyrasınıń reprezentativ dizimine kirgiziw ushın “keste tigiw óneri”, “qaraqalpaq otawların tayarlawda ámeliy bilim hám kónlikpeler”, “qobız jasaw hám atqarıw óneri”, “dástúriy kiyiz tayarlaw” hám “ózbek gúresi” sıyaqlı jańa elementler YuNESKOǵa usınılǵan.
1995-jılı YuNESKOnıń “Jipek jolı – qarım-qatnas jolı” baǵdarlaması sheńberinde Samarqandta regionımız civilizaciyaları tariyxın úyrenetuǵın Oraylıq Aziya izertlewleri institutı ashıldı.
Jáne bir áhmiyetli baǵdar YuNESKOnıń Pútkil jer júzilik biosfera qorıqxanaları tarmaǵı bolıp, oǵan Ózbekstannıń 2 obekti kirgizilgen. Bular – CHatqal mámleketlik biosfera rezervatı (1978) hám Tómengi Ámiwdárya mámleketlik biosfera rezervatı (2021).
Birge islesiwdiń áhmiyetli bólegi bolǵan innovaciya baǵdarı da bar. 2019-20-jıllarda, yaǵnıy, COVID-19 pandemiyasınan keyin bul tarawdaǵı baylanıslar biraz rawajlandı.
Atap aytqanda, YuNESKO hám Ózbekstan Joqarı bilimlendiriw, ilim hám innovaciyalar ministrligi janındaǵı Innovaciyalıq rawajlanıw agentligi menen birgelikte tayarlanǵan ilimiy-izertlew jumısları hám innovaciyalardı kartalastırıw hújjeti strukturanıń elektron kitapxana xalıqaralıq platformasında saqlanıp tur.
2022-jılı Ózbekstan tariyxta birinshi márte 2022-2026-jıllar ushın YuNESKOnıń Materiallıq emes mádeniy miyrastı qorǵaw boyınsha húkimetleraralıq komitetiniń aǵzalıǵına saylandı.
2022-jıl 14-16-noyabr kúnleri Tashkent qalasında dúnyanıń 150 ge shamalas mámleketiniń wákilleri hám xalıqaralıq shólkemlerdiń juwapkerleri qatnasıwında YuNESKOnıń mektepke shekemgi bilimlendiriw hám tárbiya máseleleri boyınsha ekinshi Pútkil jer júzilik konferenciyası bolıp ótti.
YuNESKO qáwenderliginde Ózbekstanda kóplegen jumıslar ámelge asırılǵan. Atap aytqanda, Ábiw Rayxan Beruniy (2023) tuwılǵanınıń 1050 jıllıǵı, Ábiw Áli ibn Sina (1980) tuwılǵanınıń 1000 jıllıǵı, Mırza Ulıǵbek (1994) tuwılǵanınıń 600 jıllıǵı, Ámir Temur (1996) tuwılǵanınıń 660 jıllıq saltanatları keńnen belgilendi. Xiywa (1997), Buxara (1997), Termiz (2002) qalalarınıń 2500 jıllıǵı, Shahrisabzdıń 2700 jıllıǵı (2002) múnásibeti menen arnawlı baǵdarlamalar sheńberinde iri ilajlar shólkemlestirilgen. Imam Buxariy, Ahmad Farǵaniy, Burxaniddin Marǵinoniy, Imam Matrudiy, Imam Termiziy, Bahawatdin Naqshband sıyaqlı bir qatar tulǵalardıń tuwılǵan kúnleri Ózbekstanda YuNESKO qáwenderliginde keńnen belgilendi.
Dúnyanıń aldınǵı tájiriybesin tereń úyreniw hám tartıw maqsetinde elimizde YuNESKO kafedraları tarmaǵı keńeymekte. Ózbekstannıń jetekshi joqarı bilimlendiriw mákemelerinde “Dúnya dinlerin izertlew”, “Suw resursların basqarıw hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw”, “Mádeniyat turizmi”, “Jipek jolında turaqlı tariyxıy turizm” sıyaqlı kafedralar ashılǵan.
Xalqımızdıń biybaha mádeniy-tariyxıy miyrasın saqlaw tarawında birge islesiwdi bunnan bılay da jedellestiriwge ayrıqsha itibar qaratılmaqta. YuNESKOnıń járdeminde elimizde “Sharq taronalari”, baqsıshılıq kórkem óneri, ónermentshilik festivalları, “Maqom kórkem óneri” sıyaqlı bir qatar iri xalıqaralıq ilajlar shólkemlestirilmekte.
2023-jılǵa shekem YuNESKOnıń “Jáhán esteligi” reestrine Ózbekstannan Tashkent qalasında saqlanıp atırǵan Muqaddes Usman Quranı, Beruniy atındaǵı Shıǵıstanıw universitetinde saqlanıp atırǵan qoljazbalar toplamı, Xiywa xanlıǵı apparatınıń hújjetleri kirgizilgen edi. 2023-2024-jılları bolsa Ózbekstan tariyxına baylanıslı hújjetler toplamı – Mavlono kulliyoti hám Buxara ámirliginiń Qusbegi hákimshiligi arxivleri, Xudaybergen Devonov foto toplamı hám Túrkstan albomi usı reestrge kirgizildi.
2024-jılı Ózbekstan YuNESKOnıń másláhát uyımı esaplanatuǵın Mádeniy esteliklerdi saqlaw hám restavraciyalaw boyınsha xalıqaralıq izertlew orayınıń tolıq aǵzasına aylandı.
2025-jıl 1-aprel kúni YuNESKO bas rezidenciyasında Ózbekstannıń bay mádeniy miyrası hám Samarqand Bas konferenciyasına baǵıshlap “Ózbekstan Ullı jipek jolı kesilispesinde” atamasında ilajlar ótkerildi.
Ózbekstanda YuNESKO menen birgelikte túrli tarawlarda bir qatar texnikalıq járdem hám grant joybarları ámelge asırılmaqta. “Awıllıq aymaqlarda jumısqa jaylasıw kónlikpelerin rawajlandırıw”, “Joqarı bilimlendiriw tarawında málimleme-kommunikaciya texnologiyaları hám sanlı bilimlendiriwden paydalanıwdı keńeytiw”, “Ózbekstanda bilimlendiriw xızmetleri hám sapasın jaqsılaw”, “Málimleme alıw, institucionallıq juwapkershilik hám media sawatlılıqtı kúsheytiw” “Muzlı kóllerdegi tasqınlarǵa qarsı ázzilikti azaytıw” sıyaqlı joybarlar solardıń qatarına kiredi.
Ózbekstan házirgi waqıtqa shekem YuNESKOnıń 10 xalıqaralıq konvenciyasına qosılǵan. Jáne bir áhmiyetli jańalıqlardan biri 2023-jılı YuNESKO menen birgelikte jasalma intellekt tarawında ádep-ikramlılıqtı úgit-násiyatlaw arqalı ilimiy pikirlesiwdi xoshametlew boyınsha Ábiw Rayxan Beruniy atındaǵı YuNESKO – Ózbekstan xalıqaralıq sıylıǵı shólkemlestirildi.
Samarqandtaǵı tariyxıy 43-sessiya
2023-jıl noyabr ayında Parij qalasında bolıp ótken YuNESKO Bas konferenciyasınıń 42-sessiyası juwmaǵında onıń gezektegi 43-sessiyasın 2025-jılı Samarqand qalasında ótkeriw boyınsha tariyxıy qarar qabıl etilgen edi. Bul qarardı shólkemge aǵza 194 mámlekettiń barlıǵı qollap-quwatladı. Bul bolsa sońǵı jılları mámleketimizde ámelge asırılıp atırǵan sistemalı reformalarǵa berilgen joqarı baha bolıp esaplanadı.
Bul baslama sonday-aq, Ózbekstan ushın úlken diplomatiyalıq jetiskenlik boldı, sebebi YuNESKO sońǵı 40 jıl ishinde birinshi márte óz sessiyasın basqa mámleket aymaǵında ótkeriletuǵının járiyaladı.
Samarqandtıń usı jáhán kólemindegi ilajdı ótkeriw ornı sıpatında tańlanıwı mámleketimizdiń mádeniyat, ilim, bilimlendiriw, kommunikaciya hám málimleme tarawlarındaǵı jetiskenlikleri jáne bay tariyxıy hám mádeniy miyrasınıń anıq tán alınıwı bolıp esaplanadı.
Usı jerde Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziyoev barlıq sırt elli doslarımız hám sheriklerimizge YuNESKO Bas konferenciyasınıń 43-sessiyasın 2025-jılı áyyemgi Samarqandta ótkeriw haqqındaǵı tariyxıy qarardı qollap-quwatlaǵanı ushın minnetdarshılıq bildirdi.
– Kóp milletli Ózbekstan xalqı atınan hám jeke ózimniń atımnan barlıq sırt elli doslarımız hám sheriklerimizge YuNESKO Bas konferenciyasınıń 43-sessiyasın 2025-jılı áyyemgi Samarqandta ótkeriw haqqındaǵı tariyxıy qarardı qollap-quwatlaǵanı ushın shın júrekten minnetdarshılıq bildiremen, – dedi mámleketimiz basshısı. – Regionımızda birinshi márte ótkeriletuǵın bul áhmiyetli globallıq kólemdegi ilaj xalıqaralıq jámiyetshilikke Ózbekstan hám Oraylıq Aziya mámleketleriniń úlken civilizaciyalıq potencialın jáne bir márte kórsetiwge xızmet etedi, dep isenemen. Óz gezeginde, Ózbekstan bolajaq sessiyanı eń joqarı dárejede shólkemlestiriw hám ótkeriw ushın bar kúshin jumsaydı.
2024-jıl 16-martta Ózbekstan Prezidentiniń “2025-jılı YuNESKO Bas konferenciyasınıń 43-sessiyasınıń Samarqand qalasında ótkeriliwine tayarlıq kóriw boyınsha ilajlar haqqında”ǵı qararı qabıl etildi. Qararǵa bola, bul ilajǵa tayarlıq kóriw boyınsha shólkemlestiriw komiteti dúzilip, zárúr ilajlar ámelge asırılmaqta.
Maǵlıwmatlarǵa bola, 43-sessiya hám onıń sheńberindegi ilajlarda 194 mámleketten 5 mıńnan aslam qatnasıwshı keliwi kútilmekte. Bas konferenciya sheńberinde Ózbekstan tárepinen YuNESKO menen birgelikte bir qatar qospa ilajlar ótkeriliwi de rejelestirilgen.
Bul ilajlar muzeyler jumısında jasalma intellekt texnologiyalarınıń ornı, gender teńligi hám hayal-qızlardıń imkaniyatların keńeytiw hám usı sıyaqlı basqa da áhmiyetli máselelerge baǵıshlanadı.
– Bıyıl 40 jıl ishinde birinshi márte YuNESKO Bas konferenciyası Parijde emes, al Prezident Shavkat Mirziyoevtiń baslaması menen Ózbekstanda ótkeriledi, – dedi YuNESKOnıń Ózbekstandaǵı wákilxanasınıń basshısı Sara Noshadi. – Búgin pútkil dúnya júzi bul haqqında aytıp atır, Ózbekstan bolsa dıqqat orayında. YuNESKO Ózbekstan húkimeti menen derlik 30 jıldan berli tıǵız birge islesip kelmekte. Jumısımız mádeniyat, bilimlendiriw, baylanıs hám informaciyalastırıw, sonday-aq, jámiyetlik hám tábiyǵıy pánlerdi qamtıp aladı. Mektepke shekemgi bilimlendiriwden baslap joqarı bilimlendiriwge shekem ámelge asırılıp atırǵan reformalarǵa ayrıqsha toqtap ótpekshimen. Bul ózgerisler YuNESKO tárepinen bárqulla alǵıslanıp, Ózbekstan húkimeti tárepinen belsene qollap-quwatlanadı.
Juwmaq ornında aytıw múmkin, YuNESKO Bas konferenciyasınıń Samarqandta ótkeriliwi tek ǵana Ózbekstannıń jáhán mádeniy-aǵartıwshılıq rawajlanıwına qosqan úlesiniń tán alınıwı emes, al tariyxıy hám mádeniy miyrastı qásterlep saqlaw áhmiyetli ekenligin jáne bir márte atap ótiw ushın qolaylı imkaniyat bolıp esaplanadı. Bul konferenciya xalıqaralıq dárejedegi mádeniy almasıw hám turaqlı rawajlanıw perspektivaların dodalaw ushın ózine tán platforma bolıp xızmet etedi. Ózbekstan jáne bir márte jáhán mádeniyatı hám iliminiń áhmiyetli orayı sıpatındaǵı rolin tastıyıqlaydı.

Ótkir Mırza tayarladı.
ÓzA