Búgingi globallasqan, jedel jámiyette bilimlendiriw tek bilim beriw, fakt hám maǵlıwmatlardı jetkeriwden ibarat bolıwı múmkin be? Bul sorawǵa juwap izlewshi zamanagóy bilimlendiriw sistemaları barǵan sayın kóbirek sociallıq-emocional bilimlendiriw (Social-Emotional Learning – SEL) metodikalarına múrájáát etpekte. Sebebi oqıwshılardıń ruwxıy jaǵdayı, sezimleri, ózin-ózi ańlaw dárejesi hám sociallıq qatnasıqları olardıń oqıw barısında hám ulıwma turmıslıq tabıslarında sheshiwshi faktorǵa aylanbaqta.

Sociallıq-emocional bilimlendiriw – bul oqıwshılardı óz sezimlerin tán alıw, basqarıw, sociallıq ortalıqta ózin tutıw, basqalardı ańlaw hám aqılı qararlar qabıl etiwge úyretiwshi sistemalı process.
SEL bilimlendiriw metodikası arqalı oqıwshılardıń jeke sezimleri, kúshli tárepleri túsiniledi hám olarda stressti basqarıw, maqsetke erisiw, háreketlerdi qadaǵalaw sıyaqlı kónlikpeler qáliplestiriledi. Qalaberdi, empatiya, yaǵnıy basqa adamlardıń sezimlerin túsiniw, mádeniyatlararalıq húrmet qáliplesedi. Bul metodtı qollanıw arqalı, unamlı, sociallıq baylanıslar ornatıw, kelispewshiliklerdi tınısh jol menen sheshiw, juwapkershilikli qararlar qabıl etiw múmkin.
Dástúriy bilim beriwde oqıtıwshı tiykarǵı bilim beriwshi sıpatında kóriledi. Biraq, balalar tek bilim alıwshı emes, al seziwshi, óziniń ruwxıy dúnyasına iye shaxslar bolıp esaplanadı. Oqıtıwshı oqıwshınıń ruwxıy jaǵdayın esapqa alıp qatnasta bolsa, bala ózin túsinilgen dep sezedi hám bilim alıwǵa qızıǵıwshılıǵı artadı. Nátiyjeli sóylesiwdiń qáliplesiwi arqalı oqıwshı pikirin erkin bildiredi, soraw beriwge, talqılawda qatnasıwǵa tayar boladı. Ruwxıy jaǵdayı esapqa alınǵan bala klasstaǵı jámáátke ózin tiyisli sezedi hám kóbirek belsendilik kórsete aladı.
Itibarsızlıq, jánjelli háreketler, narazılıqlardıń kópshilik bólegi kóbinese ruwxıylıqqa jeterli dárejede itibar berilmegeninen kelip shıǵadı. Sabaqtıń mánisi tek fakt hám qaǵıydalardı yadlatıw emes. Bilimlendiriw – bul insandı qáliplestiriw, yaǵnıy bilim, sheberlik, qádiriyatlar hám emocionallıq sawatlılıqtı úylesikli túrde rawajlandırıw bolıp tabıladı. Hár bir pán arqalı SEL elementlerin kirgiziw múmkin. Máselen, tariyxta mashqalalardıń kelip shıǵıwın úyreniw, ádebiyatta ózin-ózi bildiriw, biologiyada salamat ádetlerdi úyreniw solardıń qatarına kiredi.
Sırt el tájiriybesinde de SEL metodı bilim beriwde jańa basqıshqa kóterilgenin kóriwimiz múmkin. AQShtıń kóplegen shtatlarında usı model jolǵa qoyılǵan. Nátiyjede oqıwshılardıń bahaları, sociallıq minez-qulqı, ózin-ózi túsiniw dárejesi artqan.
Hindstannıń orayı Deli qalasında bolsa “Happiness Curriculum” mektep baǵdarlamasına kirgizilgen. Onda balalar hár kúni óz sezimlerin ańlaw, olarǵa atama beriw, kelisimge keliw haqqında sabaqlar ótedi. Qalaberdi, dúnya boyınsha bilimlendiriw sistemasında eń aldınǵı mámleketlerden biri sıpatında tán alınǵan Finlyandiyada da SEL kúndelikli sabaq procesine tereń sińdirilgen. Oqıwshılar ózin-ózi bahalaw, emocionallıq refleks, jámáátte qarar qabıl etiw arqalı akademiyalıq hám turmıslıq tabısqa erispekte.
Elimizde de usı metodtı bilimlendiriw sistemasında qollanıw hám onıń perspektivaları boyınsha Qori Niyaziy atındaǵı Tárbiya pedagogikası milliy institutında respublikalıq ilimiy-ámeliy konferenciya bolıp ótti. Bir neshe taraw qánigeleri óz bayanatlarında sociallıq-emocional bilimlendiriw haqqında hár tárepleme túsinik berdi.
Eger Ózbekstanda SEL metodikası engizilse, akademiyalıq ósiw, sabaqqa qızıǵıwshılıq, erkin pikirlew kúsheyedi. Imtixan nátiyjeleri jaqsılanadı. Táshwish, depressiya hám stress dárejesi tómenleydi. Balalarda ózine isenim artadı. Jámáátte islew, muǵallimge isenim, klasslaslarına unamlı múnásibet kúsheyedi hám eń áhmiyetlisi, oqıwshılar puqaralıq juwapkershiligin sezetuǵın, jetekshilikke tayar áwladqa aylanadı.
Bilimlendiriw – tek bilim beriwden ibarat, degen pikir zamanagóy pedagogikalıq bilimler hám tájiriybeler tiykarında sheklengen. SEL metodikaları hár bir oqıwshınıń ruwxıy, emocionallıq, sociallıq mútájliklerin esapqa alıp islew arqalı bilimlendiriwdiń sapasın sezilerli dárejede arttıradı.
Eger SEL sistemalı túrde engizilse, Ózbekstan ushın bul jańa basqısh bolıwı múmkin. Biz akademiyalıq kórsetkishler, mektep ortalıǵı, jaslardıń sociallıq potencialı hám psixologiyalıq turaqlılıǵında sezilerli ósiwlerge erisiwimiz múmkin.

Dildora DWSMATOVA.
ÓzA