Házirge shekem ilimpazlar hátteki 5000 jıl burınǵı ótmishten bizge shekem jetip kelgen kóplegen jazba dereklerdi oqıw hám awdarma islewdiń ilajların tapqan. Hátteki, Jaqın Shıǵıstaǵı gúlal, diywal hám aǵashlarga qaldırılgan mixxat jazıwları, Mısır ieroglifleri, Latın Amerikasındaǵı Mayya civilizaciyası hám Astek wákillerinen qalgan jazıwlar da oqılıp, awdarma islegen.

Biraq salıstırmalı jaqın ótmishimizde bir kitap bar, onı 100 jıldan berli hesh bir ullı deshifrator, tekstolog, derektanıwshı yamasa basqa qánigeler oqıy almaǵan. Hátteki bul kitaptıń ne maqsette jazılǵanı hám onda neler jazılǵanı da belgisiz qalmaqta.
Búgin, hátteki jasalma intellekt te oqıy almaǵan qoljazba haqqında sóz etemiz.
1912-jil. Italiya. Úlken kitapxanada, qálipler ishinde shań basqan bir qoljazba tabıldı. Kitap satıwshısı Vilfred Voynich onı qolına aldı hám hayran qaldı: Bul áyyemgi qoljazba betlerinde ájayıp formadaǵı ıdıslar ishinde otırǵan adamlar, tábiyatta ushıraspaytuǵın gúl hám ósimlikler, jalańash denelerdiń ájayıp súwretleri, jasıl suyıqlıqta shomılıp atırǵan hayallar súwretlengen. Qálem menen jazılǵan háripler biraz tanıs kórinedi, biraq házirgi waqıtta olar basqa hesh bir álipbe hám jazıw túrlerine uqsamaydı. Bul qoljazbanı bir qaraǵanda oqıytuǵın, túsinetuǵın, túsindirip beretuǵın hesh kim joq edi – hám elege shekem joq.
Bul – Voynich qoljazbası, adamzat tariyxı hám ilimiy jámiyetshilik ushın eń sırlı esteliklerden biri. Bul kitaptıń atı hám avtorı belgisiz. Bálkim, bul eki maǵlıwmat kitaptıń farzacında jazılǵan shıǵar, biraq olardı házirshe hesh kim oqıy almaǵan. Onı tapqan ilimpazdıń húrmetine shártli túrde “Voynich qoljazbası” dep atalatuǵın bul qoljazba kitap 500 jıl aldın jazılǵan bolıp, 240 betlik pergamentten ibarat. Kópshilik bul kitap shifrlanǵan dep oylaydı. Oǵan bola, bul maǵlıwmatlar qupıya ilimiy bilimler, shıpalı shópler hám kosmoslıq maǵlıwmatlardı óz ishine aladı.
Biraq qanday tilde jazılǵan?
Ulıwmalıq til me?
Yamasa avtor onı bilqastan oylap tapqan ba?
Aradan júz jıldan aslam waqıt ótti. Insan miyi, kriptografiya, jasalma intellekt – hámmesi usı kitap ústinde isledi. 2019-jılı JI ayırım sózlerdi ispan tili menen baylanıstırıwǵa háreket etti. Biraq nátiyje joq.
Jáne bastan.
Qoljazbadaǵı ósimlikler – tábiyatta joq. Súwretlerdegi hayallar vannadaǵı suyıqlıqta júzedi, denesinde túsiniksiz sızıqlar.
Sızılmalar – astronomiya ma?
Al ximiya ma?
Ruwxıy dúnya súwreti me?
Bul ápiwayı ótirik emes pe?
Múmkin Voynichtiń ózi usınday qoljazba jaratıp, pútkil dúnyanı aldaǵan shıǵar?
Biraq ne ushın bunshelli quramalı hám tereń strukturada?
Nege ayırım betlerde bes sózden biri tákirarlanadı, biraq mánisi joq?
Bul til me, shifr ma yamasa pútkilley basqa dúnyadan kelgen xabar ma?
Voynich qoljazbası búgingi kúnde Yell universitetindegi arnawlı kitapxanada saqlanadı. Oǵan hár jılı júzlegen ilimpazlar hám qızıǵıwshılar keledi. Hár bir adam bir soraw menen shıǵadı: “Bul neni anlatadı?”
Juwap bolsa elege shekem joq.

Qaraqalpaqstan xabar agentligi