Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev 17-iyun kúni Astana qalasında «Oraylıq Aziya – Qıtay» ekinshi sammitine qatnastı.

Qazaqstan Respublikası Prezidenti Qasım-Jomart Toqaevtıń basshılıǵında ótken ilajǵa Qıtay Xalıq Respublikası Baslıǵı Si Czinpin, Qırǵız Respublikası Prezidenti Sadir Japarov, Tájikstan Respublikası Prezidenti Emomali Rahmon hám Túrkmenstan Prezidenti Serdar Berdimuhamedov ta qatnastı.
Kún tártibine muwapıq, Oraylıq Aziya mámleketleri hám Qıtay arasındaǵı óz-ara paydalı birge islesiwdi tiykarǵı baǵdarlarda keńeytiw perspektivaları, áhmiyetli xalıqaralıq hám regionallıq máseleler kórip shıǵıldı.
Ózbekstan Prezidenti sóziniń basında QXR Baslıǵı Si Czinpinniń Oraylıq Aziya mámleketleri menen doslıq hám birge islesiwdi bekkemlew, anıq joybarlar menen baǵdarlamalardı ámelge asırıw arqalı regionnıń turaqlı rawajlanıwın qollap-quwatlawdaǵı rolin ayrıqsha atap ótti.
2023-jılı Sian qalasında ótken birinshi sammitten soń «Oraylıq Aziya – Qıtay» formatındaǵı birge islesiwde úlken tabıslarǵa erisilgeni qanaatlanıwshılıq penen atap ótildi.
Atap aytqanda, sekretariat shólkemlestirildi, ministrler, ekspertler ushırasıwları hám májilislerin ótkeriw mexanizmleri iske qosıldı, keń kólemli birge islesiwdiń shártnamalıq-huqıqıy bazası qáliplestirilmekte.
Oraylıq Aziya mámleketleriniń Qıtay menen tovar almasıw kólemi artıp barmaqta, usı jılı bul kórsetkish 100 milliard dollarǵa jetiwi kútilmekte.
– Biziń pikirimizshe, bir jaǵınan isenim, jaqsı qońsıshılıq hám sheriklik mákanına aylanǵan Oraylıq Aziyanıń ózindegi tereń transformaciya processleri, ekinshi jaǵınan, Qıtay basshılıǵınıń qońsı mámleketler menen doslıq qatnasıqların rawajlandırıw hám «Mákan hám jol» global koncepciyasın alǵa qoyıwǵa isenimli umtılısı usı formattaǵı birge islesiwdiń rawajlanıwına imkaniyat bermekte,-dedi mámleketimiz basshısı.
Soń Ózbekstan jetekshisi regionallıq birge islesiwdi bunnan bılay da rawajlandırıw boyınsha óz kózqarasın bildirdi.
Bárinen burın, bul retki ushırasıw xalıqaralıq jaǵday sezilerli dárejede tómenlegen bir sharayatta ótip atırǵanı atap ótildi.
Básekiniń artıwı keskinliktiń kúsheyiwine, qáwipsizlik hám turaqlı rawajlanıwǵa jańa qáwip-qáterlerdiń payda bolıwına alıp kelmekte.
– Talaslı xalıqaralıq máseleler hám qarama-qarsılıqlı mashqalalardı sheshiw ushın kúsh qollanıw qurallarınan paydalanıw ózin aqlamaydı hám oǵan jol qoyıp bolmaydı, dep esaplaymız,-dedi Prezident. – Barlıq kelispewshilikler hám qarama-qarsılıqlar suverenitetti húrmet etiw, xalıqaralıq huqıq normaları hám Birlesken Milletler Shólkeminiń rejesine tiykarlanıp tek ǵana diplomatiyalıq háreketler jolı menen – sóylesiwler stolında sheshiliwi shárt.
Usı múnásibet penen sammit dawamında regionallıq turaqlılıqtı támiyinlewge ulıwma úles qosatuǵın Máńgi jaqsı qońsıshılıq, doslıq hám birge islesiw haqqındaǵı shártnamanıń qabıl etiliwi tariyxıy áhmiyetke iye ekeni atap ótildi. Usı shártnamanı rawajlandırıw maqsetinde anıq mexanizmlerin hám joybarların kirgizgen halda Uzaq múddetli sheriklik koncepciyasın islep shıǵıw usınıs etildi.
Ózbekstan jetekshisiniń atap ótkenindey, Qıtay menen sawda, investiciyalıq hám texnologiyalıq birge islesiw Oraylıq Aziyanıń barlıq mámleketlerin sociallıq-ekonomikalıq rawajlandırıw strategiyaların ámelge asırıwda kúshli lokomotiv bolıp xızmet etpekte.
Region mámleketleriniń ósip baratırǵan potencialı hám Qıtaydıń sanaat tarawındaǵı jetekshiligin birlestiriw bilimler menen almasıw hám texnologiyalar transferiniń nátiyjeli mexanizmlerine iye bolǵan ulıwma keń imkaniyatlar mákanınıń payda bolıwına alıp keliwi múmkin ekeni atap ótildi.
Jańa ekonomikalıq sheriklik baǵdarlamasın tez pursatta qabıl etiw hám Bas ministrlerdiń orınbasarları dárejesinde Sawda hám investiciyalar boyınsha aymaqlararalıq keńesti shólkemlestiriw bul baǵdardaǵı ámeliy qádem boladı. Ózbekstan tárepi keńestiń birinshi májilisin usı jıldıń aqırına shekem ótkeriwge tayar ekeni bildirildi.
Sawda baylanısların xoshametlew maqsetinde Ózbekstan Prezidenti «Sanlı mákan hám jol» sheńberinde «Sanlı Jipek jolı» kóp tárepleme sawda platformasın shólkemlestiriw baslamasın alǵa qoydı.
Sonday-aq, reglament hám standartlardı jaqınlastırıw, eksport ónimlerin Qıtay talapları tiykarında sertifikatlaw ushın Tashkent qalasında Sanaatta standartlastırıw hám sertifikatlastırıw regionallıq orayın shólkemlestiriw zárúr ekenligi atap ótildi.
Biznes, jetekshi ilimiy-izertlew institutları hám injenerlik orayların tartqan halda, texnologiyalar transferi boyınsha óz aldına «jol kartası»n qabıl etiw usınısı bildirildi.
Ózbekstan jetekshisi ekonomikalıq potencialdı nátiyjeli júzege shıǵarıw ushın sanaat hám infrastrukturalıq óz-ara baylanıslılıqtı kúsheytiw zárúr ekenligine ayrıqsha toqtap ótti. Usı maqsette «Oraylıq Aziya – Qıtay» sanaat hám infrastruktura mákanı uzaq múddetli strategiyasın islep shıǵıw usınıs etildi.
Qıtay investiciyaları, texnologiyalıq hám ilimiy sheshimlerin tartqan halda óz-ara baylanısqan sanaat klasterleri, texnoparkler hám logistika xabları sistemasın jaratıw usılardıń qatarına kiredi.
Oraylıq Aziya mámleketleri hám Qıtay energetika sistemaların óz-ara baylanıstırıw, sonıń ishinde, joqarı kúshleniwdegi elektr jetkerip beriw liniyasın qurıw megajoybarın ámelge asırıw máseleleri de dıqqat penen úyreniliwi kerek.
Regionallıq áhmiyetke ie iri joybarlardı qollap-quwatlay alatuǵın nátiyjeli finanslıq qurallardı engiziw máselesi ayrıqsha áhmiyetke iye bolmaqta.
– Búgingi kúnde ámeldegi xalıqaralıq mexanizmler, álbette, áhmiyetli rol atqarmaqta, biraq regionnıń investiciyaǵa bolǵan talabın tolıq qaplay almay atır. Ekspertlerdiń juwmaǵına bola, Oraylıq Aziyanı infrastrukturalıq rawajlandırıwda kapital qoyılmalardıń jetispewshiligi bir neshe júz milliard dollarǵa bahalanbaqta», – dedi Ózbekstan jetekshisi.
Usı múnásibet penen infrastrukturalıq baslamalardı alǵa qoyıw ushın nátiyjeli platforma bola alatuǵın «Oraylıq Aziya – Qıtay» rawajlanıw fondın shólkemlestiriw imkaniyatın kórip shıǵıw usınıs etildi.
Oraylıq Aziya hám Qıtaydıń transport jaǵınan óz-ara baylanıslılıǵın rawajlandırıw jáne bir áhmiyetli baǵdar sıpatında atap ótildi.
«Qıtay – Qırǵızstan – Ózbekstan» temir jolı qurılısınıń baslanǵanı Evroaziya mákanındaǵı jańa transport hám tranzit kommunikaciyaları sistemasınıń áhmiyetli elementi ekeni atap ótildi. Sonıń menen birge, Transawǵan temir jol magistralı joybarın ámelge asırıw jáne de keń imkaniyatlar esigin ashadı.
– Bul strategiyalıq tarawdıń keleshegine baylanıslı ulıwma kózqaraslardı islep shıǵıw ushın transport uyımlarımızǵa dala izertlewlerin alıp barıw, logistika infrastrukturasın modernizaciyalaw imkaniyatların úyreniw, alternativ koridorlar boyınsha júklerdi tasıw baǵdarında sınaq túrindegi joybarlardı ámelge asırıw ushın ekspert toparların qáliplestiriwge baylanıslı tapsırma beriwimiz zárúr, dep esaplayman,-dedi Ózbekstan jetekshisi.
Usı toparlar jumısınıń nátiyjeleri tiykarında kelesi sammitke shekem transport koridorları hám zamanagóy tranzit infrastrukturasınıń birden-bir kartasın qáliplestiriw boyınsha anıq hám tiykarlanǵan usınıslar islep shıǵılıwı kerek.
Mámleketimiz basshısı klimat ózgeriwiniń turaqlı rawajlanıw ushın úlken qáwip-qáterlerine itibar qaratıp, 2030-jılǵa shekem mólsherlengen «Jasıl» rawajlanıw baǵdarlamasın qabıl etiwdi jedellestiriw, sonday-aq, shólleniwge qarsı gúresiw, degradaciyaǵa ushıraǵan jerlerdi tiklew, qurǵaqshılıq hám shól aymaqlarında bioekologiyalıq turaqlılıqtı arttırıw boyınsha qarım-qatnas hám sheriklik ushın Ekologiyalıq alyanstı dúziwge shaqırdı.
– Jasalma intellekt hám sanlı texnologiyalar tarawındaǵı birge islesiw imkaniyatlarına ayrıqsha toqtap ótiwdi qáler edim. Áyne usı baǵdarlar búgingi kúnde milliy ekonomikalardıń básekige shıdamlılıǵın belgilep, uzaq múddetli ósiwdiń drayveri bolmaqta, – dedi Prezidentimiz.
Ekonomikalıq birge islesiwdiń turaqlı sanlı infrastrukturasın qáliplestiriw maqsetinde úlken maǵlıwmatlar bazaları hám processing oraylarınıń Óz-ara integraciyalasqan bankler tarmaǵın jaratıw, sonday-aq, tiykarǵı energetika hám transport baǵdarları boylap «Oraylıq Aziya – Qıtay» optikalıq talshıqlı baylanıs liniyasınıń sanlı trassasın qurıw usınıs etildi.
– Xalıqlarımızdıń bir-biriniń mádeniyatın óz-ara bayıtıw hám jaqınlasıwǵa bolǵan ulıwmalıq umtılısı – bul biziń biybaha baylıǵımız bolıp esaplanadı. Búgin qabıl etilip atırǵan Óz-ara sapar etiwlerdi jeńilletiw boyınsha baslama hám Mádeniy-gumanitarlıq ilajlar baǵdarlaması áne, usı maqsetlerge qaratılǵan, – dedi Prezidentimiz.
Bul baǵdardaǵı birge islesiwdi jáne de bekkemlew maqsetinde Oraylıq Aziya mámleketleri hám Qıtaydıń tariyxıy-mádeniy resursların ózinde jámlegen, izertlewshiler, studentler, turistler hám kreativ industriya wákillerin qamtıp alǵan «Jipek jolı mádeniy miyrası» birden-bir sanlı portalın jaratıw usınıs etildi.
Sonday-aq, professional bilimlendiriw tarawında birge islesiw baǵdarlamasın islep shıǵıw, universitet rektorları forumları, ilimler akademiyaları hám ilimiy-izertlew orayları basshılarınıń ushırasıwların ótkeriw arqalı ulıwma ilimiy-bilimlendiriw platformasın qáliplestiriw maqsetke muwapıq ekenligi kórsetip ótildi.
Qáwipsizlik tarawındaǵı birge islesiw tiykarǵı áhmiyetli baǵdarlardan biri bolıp qalmaqta. Usı múnásibet penen Prezidentimiz terrorizm, ekstremizm, radikalizm, narkotrafik, nızamsız migraciya hám kiberjınayatshılıqqa qarsı gúresiwde arnawlı xızmetler hám qáwipsizlik keńesleri arqalı kóp tárepleme málimleme almasıw mexanizmlerin jolǵa qoyıw áhmiyetli ekenligin atap ótti.
– Biz ushın tek ǵana qońsı emes, al ulıwma tariyxıy-mádeniy hám ekonomikalıq mákanımızdıń ajıralmas bólegi bolǵan Awǵanstan mashqalalarına xalıqaralıq jámiyetshiliktiń itibarı tómenlep atırǵanı ayrıqsha táshwish oyatpaqta,-dedi Ózbekstan jetekshisi.
Qıtay hám Oraylıq Aziya mámleketleriniń Awǵanstan menen birge islesiwinde toplanǵan bay tájiriybeni atap ótip, Ózbekstan Prezidenti usı mámlekettiń tikleniwine járdemlesiw hám onı regionallıq integraciya processlerine tartıw máselelerin kórip shıǵıw boyınsha joqarı dárejedegi topardı shólkemlestiriwdi usınıs etti.
Topardıń ushırasıwın Termiz qalasında Awǵanstan wákilleriniń qatnasıwında ótkeriwge tayarlıq bildirildi.
Mámleketimiz basshısı sóziniń juwmaǵında Ózbekstan «Oraylıq Aziya – Qıtay» formatındaǵı ashıq sóylesiw, pragmatikalıq hám óz-ara paydalı birge islesiwdi keńeytiw tárepdarı ekenin atap ótti.
Májilis juwmaǵında mámleket basshıları Astana deklaraciyası hám Máńgi jaqın qońsıshılıq, doslıq hám birge islesiw haqqındaǵı shártnamaǵa qol qoydı.
Sonday-aq, húkimetleraralıq hám uyımlararalıq hújjetlerdiń salmaqlı toplamı qabıl etildi.
Sammit juwmaǵında kámbaǵallıqqa qarsı gúresiw, shólleniwge qarsı gúresiw, bilimlendiriw tarawındaǵı birge islesiw orayları hám tosqınlıqsız sawda boyınsha birge islesiw platformasın iske qosıw máresimi bolıp ótti.
Sonıń menen Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń Astanaǵa ámeliy saparı juwmaqlandı.

ÓzA