Adam huqıqı hám erkinlikleri, onıń nızamlı máplerin támiyinlewde barlıq huqıq tarawları qatarında puqaralıq huqıqınıń da áhmiyetli ornı bar. Atap aytqanda, nızamsız háreket (háreketsizlik) sebepli puqaraǵa jetkerilgen ruwxıy zıyannıń ornın pul formasında qaplaw institutı huqıqlardı qorǵawdıń eń áhmiyetli puqaralıq-huqıqıy quralı bolıp esaplanadı.

Ruwxıy zıyannıń muǵdarın anıqlaw sud tájiriybesinde ushırap turatuǵın tartıslı máselelerden biri bolıp tabıladı. Sebebi, onı anıqlawda bar normalardı qollanıw tájiriybesi hár qıylı. Ruwxıy zıyan muǵdarın belgilewdegi sud tájiriybesin kóretuǵın bolsaq, sudlar tárepinen dawagerler usınıs etip atırǵan dawa arzasında ruwxıy zıyandı qaplaӯdı soraǵan muǵdardan júdá az muǵdarda qanaatlandırılǵanın kóriwimiz múmkin. Sol sebepten de ruwxıy zıyandı óndiriw menen baylanıslı jeke tájiriybe qáliplespegen.
Ózbekstan Respublikası Puqaralıq kodeksi hám basqa usı jónelistegi nızam hújjetleri ruwxıy zıyan túsiniginiń mánisin ashıp bermeydi, hátteki Joqarı sud Plenumınıń «Ruwxıy zıyandı qaplaw haqqındaǵı nızamlardı qollanıwdıń ayırım máseleleri haqqında» ǵı 2000-jıl 28-apreldegi 7-sanlı qararında belgilep ótilgen túsinik te tolıq emes.
Degen menen, Joqarı sud Plenumı ruwxıy zıyan, atap aytqanda, «jaqın tuwısqanının ayırılıw (ólim sebepli ruwxıy jaqtan qayǵırıw, jámiyetlik turmıstaǵı háreketin dawam ettire almaw, jumısınan ayırılıw, shańaraqlıq, medicinalıq sırların járiyalaw, puqaralardıń abırayı, qádir-qımbatı hám issheńlik abırayına zıyan jetkeriwshi haqıyqatqa durıs kelmeytuǵın maǵlıwmatlardı tarqatıw, hár qanday basqa huqıqlardı waqtınsha sheklew yamasa olardan ayırıw…)» nátiyjesinde basınan ótkerilgen basqa nawqaslıǵında kóriniwi múmkinshiligin názerde tutadı.
Joqarıdaǵı Plenum qararınıń 9-bántinde Jınayat processual kodeksiniń 57-statyasına bola, jábirleniwshi, yaǵnıy jınayat sebepli ruwxıy zıyan kórgen puqara, jınayat isi júrgiziliwi procesinde ruwxıy zıyandı qaplaw haqqında puqaralıq dawasın qozǵatıw huqıqına iye dep kórsetilgen.
JPKniń 302-statyasında reabilitaciya etilgen shaxs nızamǵa qarsı túrde uslap turılǵanı, saqlıq ilajı sıpatında nızamsız túrde qamaqta saqlanǵanlıǵı, iste ayıplanıwshı tárizinde tartılǵanlıǵı sebepli wazıypasınan nızamsız túrde shetlestirilgenligi nátiyjesinde oǵan jetkerilgen múlklik zıyandı óndiriw hám ruwxıy zıyanlı aqıbetlerin saplastırıwın talap etiw huqıqına iye ekenligi belgilengen. JPKniń 309-statyasında bolsa, reabilitaciya etilgen puqaraǵa jetkerilgen ruwxıy zıyan aqıbetlerin saplastırıw tártibi belgilengen. Bunday jaǵdaylarda, puqaraǵa jetkerilgen ruwxıy zıyan ulıwma puqaralıq nızamshılıǵında názerde tutılǵan tártipte qaplanadı.
JPK (57,277, 290-statyaları) ne jábirleniwshige jetkerilgen múlklik zıyandı qaplaw múmkinshiligi berilgenindey ruwxıy zıyandı da qaplaw múmkinshiligin názerde tutıwshı norma menen tiyisli ózgeris hám qosımsha kirgiziliӯi múmkin.
Ózbekstan Respublikası PKniń 1022-statyası ruwxıy zıyandı tiykarınan pul formasında qaplanıwın názerde tutadı. Biraq, usı qaǵıydaǵa qarsı túrde ruwxıy zıyandı basqa usılda qaplanıwı múmkinligine tiyisli normalardı ayırım nızam hújjetlerinde ushıratıw múmkin. Máselen, Miynet kodeksiniń 335-statyası, 1-bóliminde jumıs beriwshiniń nızamsız háreketleri yamasa háreketsizligi sebepli xızmetkerge jetkerilgen ruwxıy zıyan xızmetkerge miynet shártnaması táreplerdiń kelisiminde belgilengen muǵdarlarda pul formasında kompensaciya etiliӯi názerde tutılǵan. Ruwxıy zıyandı qaplaw menen baylanıslı máseleler puqaralıq huqıqınıń predmeti bolıp esaplanadı. Sol sebepli, bul máselege tiyisli barlıq qaǵıydalar puqaralıq kodeksindegi principler hám qaǵıydaları tiykarında qáliplestiriliwi múmkin. Qala berse, Miynet kodeksiniń 564-statyasında, ózi menen dúzilgen miynet shártnaması nızamsız túrde biykar etilgen xızmetkerge, jumıstan nızamsız túrde shetlestirilgen xızmetkerge yamasa nızamsız ráӯishte basqa jumısqa ótkerilgen miynet haqı tólew menen baylanıslı jaǵdayda lawazımlı shaxs tárepinen jumıs beriwshige zıyan jetkerilgen jaǵdayda, sud jetkerilgen zıyannıń ornın qaplaw minnetlemesin miynet haqqındaǵı nızamshılıqtı buzıwda ayıplı bolǵan lawazımlı shaxsqa júkleydi. Bunday minnetleme lawazımlı shaxs xızmetkerdi jumısqa tiklew haqqındaǵı miynet dawları boyınsha komissiyanıń yamasa sudtıń sheshimin keshiktirgen jaǵdayda da júklenedi.
Materiallıq zıyannıń ornın qaplaw muǵdarı lawazımlı shaxstıń úsh aylıq aylıǵınan artıq bolmaӯı kerek. Usı tártip sudlardıń ruwxıy zıyan muǵdarın tapqırlıq hám ádillik talaplarına muӯapıq belgileӯge tosqınlıq etpey qalmaydı.
Nızam talabına bola, muǵdardı anıqlaӯda jábirleniӯshiniń jeke ózgesheligi esapqa alınıӯı kerek. Biraq, buǵan hár qashan da itibar berilmeydi. Muǵdar basqa jeke ózgeshelikler menen bir qatarda jábirleniӯshiniń sezimlerine, jaraqattıń dárejesine, shaxstıń jınısı, fizikalıq raӯajlanıӯına hám ózin-ózi bahalaӯına da baylanıslı bolıӯı kerek. Hár bir puqaranıń ruwxıy hám fizikalıq azapqa shıdamılılıq dárejesi de hár qıylı bolıwı múmkinligine itibar beriliӯi kerek boladı. Biraq, nızam shıǵarıӯshı ruwxıy zıyandı qaplaӯ muǵdarın anıqlaӯǵa puqaranıń tap qanday jeke ózgeshelikleri tásir etiӯshiligin anıq kórsetip bermegen.
PKniń 100-statyasına muwapıq, óziniń abırayı, qádir-qımbatı yamasa jumısındaǵı abırayına zıyan jetkeriwshi maǵlıӯmatlar tarqatılǵan puqara bunday maǵlıӯmatlar biykar etiliӯi menen bir qatarda olardı tarqatıw aqıbetinde jetkerilgen zıyanlar hám ruwxıy zıyannıń ornın qaplawdı talap etiӯge haqılı bolıp esaplanadı. Usı statyadaǵı puqaranıń jumıstaǵı abırayın qorǵaӯ haqqındaǵı qaǵıydası yuridikalıq shaxstıń iskerlik abırayın qorǵaӯǵa bolǵan tiyisli túrde engiziliӯi belgilengen.
Óz gezeginde, PK 1022-statyasında ruwxıy zıyandı qaplaw usılı muǵdarı názerde tutılǵan bolıp, ruwxıy zıyandı qaplaw muǵdarı jábirleniwshige jetkerilgen fizikalıq hám ruwxıy azaplardıń ózgesheligine, sonday-aq ayıp kompensaciya tólewge tiykar bolǵan jaǵdaylarda zıyan jetkeriwshiniń ayıp dárejesine qarap sud tárepinen anıqlanıwı názerde tutılǵan.
Juwmaqlap aytqanda, sudlar tárepinen ruwxıy zıyanlardı óndiriӯge tiyisli islerdi kóriӯde jeke tájiriybege súyenilmey atır. Buǵan joqarıdaǵı faktorlar óziniń keri tásirin tiygizip atır. Bulardı saplastırıw maqsetinde nızamshılıqtaǵı huqıqıy boslıqlardı saplastırıw, atap aytqanda, «ruwxıy zıyan» túsiniginiń anıq huqıqıy mánisin islep shıǵıw, sırt el tájiriybesinen kelip shıǵıp, yuridikalıq shaxslar tárepinen ruwxıy zıyandı qaplawǵa baylanıslı qaǵıydalardı nızam hújjetlerinen shıǵarıp taslaw, ruwxıy zıyandı qaplaw usılları boyınsha nızam hújjetlerindegi kelispewshiliklerdi saplastırıӯ, ruwxıy zıyan materiallıq (pul muǵdarı yamasa basqa múlk) hám materiallıq emes (kópshilik aldında jeke keshirim soraӯ) usıllar menen de qaplanıӯın názerde tutıw, ruwxıy zıyandı sud tártibinen tısqarı, óz-ara kelisim tiykarında da qaplanıӯ mexanizmin islep shıǵıw, JPK puqaralıq dawager sıpatında jınayat aqıbetinde ruӯhıy zıyan kórgen fizikalıq shaxslardı da tán alıӯǵa qaratılǵan ózgerislerdi kirgiziw, sudlar ushın usınıslıq xarakterge iye bolǵan ruwxıy zıyandı qaplawda muǵdardı anıqlaӯ boyınsha metodologiyanı islep shıǵıӯ zárúr.

Nuraddin Tayrov, Puqaralıq isleri boyınsha Beruniy
rayonlar aralıq sudınıń sudyası
Qaraqalpaqstan xabar agentligi