Kópshilik sırt mámleketlerde jollar tegis, radarlar bolsa puqaraǵa járdemshi. Jol belgileri anıq, sızıqlar tolıq – hámmesi ashıq hám túsinikli. Maqset JTHlardıń aldın alıw, adamlardı eskertiw. Bizde she?

Tiyisli hújjetlerge bola, radarlar turatuǵın orın aldında arnawlı eskertiwshi belgi bolıwı zárúr. Bunday belgi bolmaǵan jerde ornatılǵan radarlar arqalı aydawshınıń qaǵıydabuzarlıǵı anıqlansa, ne islew kerek? Aydawshı bunıń ushın járiyma tólewi shárt pe?
– Mobil radarlar baqlawına tiykarlanǵan jollar foto-video jazıw, 5.43 radar hám 7.19 qosımsha málimleme belgileri menen támiyinleniwi kerek, – deydi Tashkent mámleketlik transport universitetiniń professorı Anvar Nazarov. – Ministrler Kabinetiniń 2018-jıl 1-dekabrdegi “Jol-patrul xızmeti xızmetkerleriniń jol háreketi qatnasıwshıları menen óz-ara qatnasıqları hám arnawlı úskenelerden paydalanıw tártibi haqqında”ǵı qararına bola, jol patrul xızmetkeri óziniń xızmet wazıypaların arnawlı audio hám video jazıw qurılmaları menen úskenelengen transport qurallarında xızmetti jasırın alıp barıwı qadaǵan etiledi. Jol háreketi qaǵıydalarınıń ekinshi qosımshasındaǵı 5.41 foto-video jazıw, 5.43 radar, 7.19 foto-video jazıw jol belgileri aydawshıǵa aldınnan stacionar radarlar, mobil radarlar, jol háreketi qaǵıydaların buzıw jaǵdayların názerde tutatuǵın kameralar bar ekenligi haqqında málim etiwi kerek. Radar bar ekenligin bildiretuǵın belgi bolmasa, járiyma tólewge asıqpaǵan maqul. Sonday-aq, radar Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń 2021-jıl 4-apreldegi 232-sanlı qararına muwapıq ornatılǵan bolıwı kerek.
Búgingi kúnde elimizdegi jollarǵa kóplegen foto hám video úskeneler ornatılǵan. Bir waqıtları aldın multi, yaǵnıy avtomobillerge ornatılatuǵın radar úskeneleri de iske qosıldı. Olardan, ásirese, magistral jollarda keń paydalanılmaqta. Ministrler Kabinetiniń 370-sanlı qararına tiykarlanıp tezlik qadaǵalawǵa alınatuǵın barlıq aymaqlarda 5.43 belgisi bolıwı shárt. Biraq, ayırım jaǵdaylarda bul eskertiwshi belginiń ornatılmaǵanına gúwa bolamız.
Negizinde belgi bolsada bolmasada tezlikti asırmaǵan maqul. Elimizdegi jol transport hádiyseleriniń kópshiligi de áyne joqarı tezlikte háreketleniw sebepli júz bermekte.
Statistikaǵa itibar qaratatuǵın bolsaq, 2022-jılı júz bergen 9 mıń 902 jol-transport hádiysesinde 2 mıń 356 adam qaytıs bolǵan hám 9 mıń 606 adam dene jaraqatın alǵan. 2023-jıldıń 10 ayı dawamında bolsa 7 mıń 616 JTH júz berip, olarda 1 mıń 867 adam qaytıs bolǵan hám 7 mıń 62 adam dene jaraqatın alǵan. 2024-jılı 9 mıń 364 jol-transport hádiysesi júz beriwi aqıbetinde 2 mıń 203 adam qaytıs bolǵan hám 8 mıń 901 adam dene jaraqatın alǵan.
Sol sebepli, sońǵı waqıtları jol háreketi qáwipsizligine baylanıslı nızamshılıqqa kóplegen ózgerisler kirgizilmekte. Usı jıldıń 20-fevralında “Jol háreketi qáwipsizligi sistemasınıń jetilistiriliwi múnásibeti menen Ózbekstan Respublikasınıń Jınayat, Jınayat-processuallıq kodekslerine hám Ózbekstan Respublikasınıń Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodeksine qosımshalar hám ózgerisler kirgiziw haqqında”ǵı nızam qabıl etildi.
Oǵan bola, jol háreketi qaǵıydaların turaqlı túrde buzǵan aydawshılarǵa járiyma balları sisteması engizildi. Bir jıl dawamında 12 ball toplaǵanlar sud qararı menen keminde altı ayǵa aydawshılıq gúwalıǵınan ayırıladı. Bul tártip haqqında járiyalanǵannan soń, sociallıq tarmaqlarda hár qıylı dodalawlar kelip shıqtı. Kimdur bunı aqladı, kimdur qarsı shıqtı.
Nızam menen “qıp-qızıl qaǵıydabuzar” aydawshılarǵa qatań sharalar kóriledi. Jollarda tártipti, qaǵıydalardı buzatuǵın, insanlardıń ómirin qáwipke qoyatuǵın aydawshılar bar. Bunı hesh kim biykarlamaydı.
Járiyma balları tiykarınan insanlardıń ómirine qáwip tuwdıratuǵın huqıqbuzarlıqlar – háreketleniw tezligin arttırıw (0,5 balldan 2 ballǵa shekem), svetofordıń qadaǵan etiwshi signalına boysınbay ótiw (2 ball), qarama-qarsı háreketleniw ushın mólsherlengen tárepke shıǵıw (2 ball), transport quralında quwıp ótiw qaǵıydasın buzıw (1.5 ball), JTH qatnasıwshılarınıń hádiyse júz bergen orınnan ketip qalıwı (2 ball) sıyaqlı jaǵdaylarda jazıladı. Qalǵan jaǵdaylarda tómenirek ball beriliwi názerde tutılǵan (máselen, toqtaw yaki toqtap turıw, adam tasıw qaǵıydaların buzıw sıyaqlı huqıqbuzarlıqlarǵa 0,5 ball).
Mısal ushın, aydawshılar eń kóp túsetuǵın jaǵday – háreket tezligin saatına 20 kilometrden kóp bolmaǵan shamaǵa arttırǵanı ushın 0,5 járiyma balı beriledi. Házirshe bul tek ǵana jol-patrul xızmeti inspektorı tárepinen rásmiylestirilgen hákimshilik protokol tiykarında beriledi. Yaǵnıy, házirshe kamera hám radarlarǵa túskende jazılatuǵın járiymalar 12 ballıq sistemaǵa qosıp esaplanbaydı. Kamera hám radarlardı keyin ala qosıw rejelestirilgen.
Usı jerde járiymalar muǵdarına keletuǵın bolsaq, Koreyada bir márte túsken járiymaǵa puqara aylıǵınıń júzden bir bólegin tóleydi. Ózbekstanda bolsa 2-3 márte jol qaǵıydasın buzǵan aydawshı aylıq miynet haqısınıń yarımın yamasa barlıǵın járiymaǵa tólewi kerek boladı.
Tiykarında járiymalar nege tiykarlanıp belgilenedi? Ózbekstandaǵı járiymalar muǵdarı ádil me? Járiymalardan túsken qarjılar qay jerge jıynalmaqta?
Bul sorawlarǵa keyingi maqalamızda juwap tabıwǵa háreket etemiz.

ÓzA