Ózbekstan hám Italiya: biri teńizler arasında, ekinshisi Oraylıq Aziyanıń dál orayı – qurǵaqlıqta jaylasqan. Demek, ekewi de dóretiwshiler – ilimpaz hám ulama, jazıwshı-shayır, qosıqshı hám jırshıǵa bay.

Eki mámleket eske alınǵanda, eriksiz, Rim hám Samarqand eske túsedi. Ázelden iri hákimshilik, sawda-sanaat, mádeniyat orayları esaplanǵan eki belgili qala áyyemnen teńiz hám okean jolı hám Ullı jipek jolı sebepli dúnya jámiyetshiliginiń dıqqat orayında turǵan.
Qúdiretli Amerika mámleket sıpatında qálipleskenine 250 jıl bolmaqta, Samarqand – Maroqandtıń jası bolsa shama menen 2700 de.
Tariyxiy hújjetlerde atap ótiliwinshe, Italiya eramızdan aldın 855-jılı patshalıq sıpatında rásmiy járiyalanǵan eken. Demek, Samarqand dúnyadaǵı eń eski, “máńgi qala” atın alǵan Rimniń shıǵıstaǵı teńlesi, joldası.
Tashkent, Samarqand, Buxara, Xiywa, Shahrisabz sıyaqlı Italiyanıń Rim, Milan, Neapol, Turin, Palermo, Genuya, Veneciya, Florenciya qalaları jeti ıqlımǵa belgili hám keńnen tanılǵan. Rim Italiyanın paytaxtı, ekonomikalıq, siyasiy hám mádeniy orayı, dúnyadagi jasaw ushın eń qolaylı, gózzal qalalardan biri. Ayırım dárekler, arxeolog tariyxshılar 2248-jılǵa kelip “máńgi qala”nıń 3000 jıllıǵın belgileydi, deydi. Kapitoliy, senat, kazino, opera, fontan, kapuchino sıyaqlı onlaǵan sóz hám atamalar dúnya tillerine áyne adamzat civilizaciyası basında turgan Rimnen ótken.
Itibarlı tárepi, Italiya paytaxtınıń dál ortasında óz armiyası, policiyası, basqarıw hákimshiligi hám basqa da tiyisli uyımlarına iye jáne bir tolıq mámleket – Vatikan jaylasqan. Pútkil dúnya tán alatuǵın Rim papası usi tóbeshikte – katolik hám xristian bas shirkewi boy tiklegen rezidenciyaǵa qonıs basqan.
Bizde Registan ansamblindegi XIV ásirde boy tiklegen Ulıǵbek hám Sherdar medreseleri, XV ásirde tiklengen Tillakori, Shaxı-Zinda kompleksleri, Góri Ámir mavzoleyi, Tillakori meshiti, Ulıǵbek observatoriyası, ullı sárkarda Ámir Temur, shax shayırlar Mırza Ulıǵbek, Zahiriddin Muhammed Baburdıń ullı atı menen baylanıslı zıyarat orınları bar.
Rimde bolsa Muqaddes Pyotr shirkewi, ataqlı Apostol sarayı, Sikstin kapellası, Vatikan baǵları, Baldaxin Bernini sıyaqlı diniy, tariyxıy hám mádeniy estelikler sawlat tógip turadi. Dini, mádeniyatı, úrp-ádeti hár qıylı, Jer sharınıń bir-birine qarama-qarsı táreplerinde jaylasqan eki mámlekettiń uqsas, birdey tárepleri kóp eken, dep tań qalasań.
Maqset iygilikli hám qalıs bolsa, mámleketler, xalıqlar, milletler jaqınlasıp baradı eken. Paytaxtımızda bir neshe jıldan berli belgili Turin politexnika universiteti jumıs alıp barmaqta. Dúnyadaǵı eń tez “Ferrari” avtomobilleriniń dóretiwshi konstruktorları, mashina qurıwshıları bizge maman qánigeler tayarlawda járdem bermekte.
Mámleketlerimiz ázelden bir-birine umtılıp kelgenligi belgili. Muǵ tawınan tabılgan siyrek ushırasatuǵın soǵdı hújjetlerinde Samarqand, dep atalgan qorǵan áyyemgi grek hám rim avtorlarınıń shıǵarmalarında Marakanda, Marganda, Margandi túrinde kórsetilgen. Arablar bolsa bul qalanı Samaray dep ataǵan.
Italiyalı sayaxatshı hám jazıwshı Marko Polo kitabında áyyemgi qalamız Samarqan, Sarmakan, Sanmarkan túrinde tilge alınadı. Qıtaydıń áyyemgi hám orta ásir jılnamalarında qala, wálayat húkimdarları tárepinen Kan yamasa Limogan, Sivingin, Saymaerkan atamaları menen táriyiplenedi.
Dúnyada sırtqı kórinisi, arxitekturalıq sheshimi menen adamdı tań qaldıratuǵın sawlatlı diniy, mádeniy imaratlar kóp. Olardan biri Rim orayı – Vatikandaǵı muqaddes Pyotr, ekinshisi áyyemgi Kesh – Shahrisabzdaǵı Juma meshiti gúmbezi dúnyadaǵı barlıq meshit, shirkew hám basqa da diniy imaratlar arasında eń úlkeni ekeni belgili.
Máselen, Sankt-Peterburgtaǵı Isakiev sobor-shirkewiniń joqarı bólegi 21 metr, Stambuldaǵı Ayo Sofiya meshitiniń gúmbezi 31 metr, Muqaddes Petr shirkewi gúmbezi 41 metr, Shahrisabzdaǵı Kók Gúmbez juma meshiti gúmbezi bolsa 46 metr. Juwmaq ózińizden.
Juma namazı waqtında Kók meshitte oqılǵan Quran súresi hám ayatlarınıń jańǵırıǵı Mekkedegi Al-Haram, Madinadaǵı Naboviya meshitlerinde jańlaǵan hawaz, ses jańǵırıǵı sıyaqlı insannıń pútkil ruwxı, denesin qamtıp aladı. Demek, bunnan 6 ásir aldın Islam dini Kesh meshiti mısalında óz ullılıǵın kórsetken. Ámir Temurdıń Watanı – Shahrisabzda mine, usı ájayıp imarat boy tiklegen.
Sebebi, Ullı Sahıpqıran biykarǵa aytpaǵan:
– Kúsh-qúdiretimizge gúman etseńiz, biz saldırǵan imaratlarǵa qarań!
Pikirimizdi juwmaqlap, Italiya Bas ministri Jorja Melonidiń mámleketimizge saparı tek ǵana eki mámlekettiń dástúriy doslıǵın bekkemlep qoymastan, al baylanıslardı pútkilley jańa basqıshqa kóteredi. Investiciya hám sawdadaǵı birge islesiwdiń kólemin keńeytedi, bilimlendiriw, texnologiya tarawlarındaǵı imkaniyatlardı júzege shıǵarıw jolında taslanǵan áhmiyetli qádem boladı.
Ózbekstan ushın bul sapar etiw tek ǵana Italiya emes, al pútkil Evropa mámleketleri menen sheriklikti tereńlestiriw, sırt el investorları ushın jáne de qolaylı sharayatlar jaratıw, biznes ortalıǵın jetilistiriw imkaniyatın beretuǵını sózsiz.

Irismat ABDUXALIQOV, ÓzAnıń sholıwshısı