Bugungi globallashuv davrida jamiyatda inklyuzivlik, teng huquqlilik va insonparvarlik qadriyatlariga e’tibor ortib bormoqda. Ammo, afsuski, nogironligi bo‘lgan insonlar hali ham turli ijtimoiy stereotiplar va noto‘g‘ri qarashlar – ya’ni stigma bilan to‘qnash kelishmoqda.

“Stigma” so‘zi qadimgi yunon tilidan kirib kelgan bo‘lib, “tamg‘a” yoki “belgi” ma’nosini anglatadi. Bugungi kunda bu atama jamiyat tomonidan ayrim guruhlarga nisbatan qo‘llaniladigan salbiy qarash, noto‘g‘ri stereotip yoki kamsituvchi munosabatni bildiradi. Aytish mumkinki, stigma — nogiron insonlar uchun nafaqat jismoniy, balki ruhiy va ijtimoiy to‘siq hamdir.

Ruhiyatdagi og‘riq

Nogironligi bo‘lgan insonlar ko‘pincha “cheklangan”, “ojiz” deb baholanishadi. Bunday munosabat ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini susaytiradi, ichki salohiyatini to‘liq namoyon etishiga to‘sqinlik qiladi. Psixologlar fikricha, stigmaning kuchli ta’sirida yashayotgan insonlarda depressiya, tashvish va ijtimoiy izolyatsiya holatlari tez-tez uchraydi. Ular jamiyatdan begonalashadi, o‘zlarini ortiqcha his qiladilar.

Jamiyatda cheklangan ishtirok

Stigma nogiron insonlarning ijtimoiy hayotini toraytiradi. Oila qurish, do‘st topish, ta’lim olish yoki madaniy tadbirlarda qatnashish — bularning barchasi ko‘p hollarda ijtimoiy to‘siqlarga duch keladi. Odamlarning “u baribir eplay olmaydi” degan qarashlari sabab, ko‘plab nogiron insonlar jamiyatdan ajralib qolmoqda.

Mehnat bozoridagi muammo

Stigma iqtisodiy hayotda ham seziladi. Ish beruvchilar ko‘pincha nogironligi bo‘lgan kishining salohiyatiga emas, uning jismoniy chekloviga qarab qaror chiqaradilar. Natijada, ularning ish topish imkoniyati kamayadi, moliyaviy mustaqillikka erishish qiyinlashadi. Bu esa ijtimoiy tengsizlikni yanada chuqurlashtiradi.

Jamiyatning o‘ziga ham zarar

Stigma — faqat nogiron insonlar muammosi emas. Bu butun jamiyatning muammosi. Chunki har bir insonning bilim va iqtidoridan to‘liq foydalanilmagani — umumiy taraqqiyot yo‘lida yo‘qotishdir. Agar nogironligi bo‘lgan fuqarolarga imkon berilsa, ular ham o‘z yurtining iqtisodiy, madaniy va ilmiy hayotiga katta hissa qo‘sha oladi.

Nima qilish kerak?

Stigmani kamaytirish — nafaqat hukumat, balki har bir fuqarodan e’tibor talab etadi. Buning uchun:

Inklyuziv ta’lim tizimini yanada rivojlantirish;

Mehnat bozorida teng imkoniyatlar yaratish;

OAV orqali nogiron insonlarning ijobiy hayotiy misollarini targ‘ib etish;

Huquqiy himoya mexanizmlarini kuchaytirish zarur.

Stigmasiz jamiyat — bu mehrli, adolatli va inson qadrini tan oladigan jamiyatdir. Nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash, ularga ishonch bildirish — bu nafaqat insonparvarlik burchi, balki jamiyatning ma’naviy yuksalish belgisi hamdir.

Атамуратов Алламурат
Шўманой тумани Инсон ижтимоий хизматлар маркази бош ижтимоий мутахассиси