Shıpakerlerdiń usınısına bola sport penen shuǵıllanıw, eń bolmasa piyada júriw insan denesine, ruwxına tetiklik hám jaqsı keypiyat baǵıshlawı múmkin eken. Azanda máhálle jolı boylap piyada júriwdi ádet etkenmen. Usınday kúnlerdiń birinde bir úydiń dárwazasınıń astında túrli shıǵındılar menen aralasıp jatırǵan nan bóleklerine kózim tústi. Áste barıp qolıma aldım. Tandırda pisirilgen, azǵana qatqan appaq nan bólekleri. Jáne bir karton qutıda bolsa yarım maydalanǵan, hátte, pútin nanlar da bar.

Júdá tásirlenip turǵanımda ishten jas kelinshek sıpıra kóterip shıǵıp, maǵan tańlanıwshılıq penen qarap, qolımdaǵı nan bóleklerine qaradı da: “Ájaǵa kerek bolsa, olardı da alıp kete beriń, bizge kerek emes”, – dep jerde jatırǵan nanlarǵa nusqadı. Ol bul sózlerdi sonday biypárwalıq penen ayttı, men nannıń obalı ne ekenin, oǵan túsindiriwdiń paydası joq ekenin túsindim de, bir awız sóz aytpastan nanlardı jıynastırıp aldım.

Bul ne shoqlıqqa toqlıq pa yamasa kelte oylılıq pa? Ata úyindegi yamasa kelin bolıp túsken shańaraqtaǵı tárbiyanıń ázziligi.

Insan ómirinde sonday baylıqlar bar, olardıń qádirin pul menen ólshep bolmaydı. Nan áne, sonday ullı jemislerden biri. Ózbek xalqınıń kóp ásirlik turmıs tárizi, úrp-ádetleri hám ruwxıy miyrasında nan tek ǵana kúndelikli azıq-awqat emes, al bereket hám abadanlıq tımsalı sıpatında qádirlenip kelinedi.

Bir bólek nannıń dasturxanǵa jetip barıwına shekemgi processte kóplegen insanlardıń mashaqatlı miyneti de bar, álbette. Bunda diyqannıń uyqısız túnleri, dándi unǵa aylandırıwdaǵı awır miynetler, nanbaylardıń bolsa shoqtıń ıssısına tikke barıp islegen miynetleri jámlengen.

Ózbek milletinde nanǵa bolǵan itibar dasturxan kórki, shańaraq tatıwlıǵı, baylıǵı hám keleshekke úmiti sıpatında bahalanadı. Dúnyadaǵı barlıq nárselerdi dasturxanǵa tógiń, eger nan bolmasa, oǵan payız kirmeydi. Dasturxanımızǵa payız berip turǵan nandı tayarlaw procesinde suw, elektr energiyası, janılǵı, transport, miynet resursları jumsalıwın hámme de birdey túsinbeydi.

Nandı qádirlegen xalıqtıń bereketi pútin boladı. Bul xalqımız turmısında júz jıllar dawamında sınaqtan ótken turmıslıq haqıyqat. Hátteki, uzaq saparǵa shıqqan adamǵa nan tisletip qalıw, jańa kelinniń nan uslap shańaraqqa kiriwi, dasturxannıń nan menen ashılıwı sıyaqlı úrp-ádetler de xalqımızdıń bul jemiske bolǵan joqarı húrmetin bildiredi.

Bunnan shama menen eliw jıl burınǵı bir estelik yadıma tústi. Ákem menen mektep ushın kerekli zatlardı satıp alıwǵa CHorsu bazarına tústik. Kiyim-kenshek, oqıw quralları hám ruwzıgershilik ushın mayda-shúyde zatlar satıp aldıq. Túslik bolıp qalǵan eken, bir kese shay alıw ushın asxanaǵa kirdik. Adam kóp bolǵanlıqtan bir ámellep orın tawıp ornalastıq. Biz otırǵan jerde nan sebette nan bólekleri qalǵan eken. Túslikten keyin, ákem sebettegi nan bóleklerin jıynap ala basladı. Sonda men ákeme: “Áke ne qılıp atırsız, adamlar bizge qarap atır, nanlardı almań, ne dep oylaydı”, – dedim. “Kim ne aytsa aytaber. Bul biziń ırısqımız. Almasaq bunı shıǵındıǵa taslap jiberedi. Obalı kimge uradı, bizge uradı”, – dep dorbaǵa salıp qoydı. Men sonda átiraptaǵılardan júdá uyalǵan edim. Bilsem, ol waqıtta bul eń úlken tárbiya bolǵan eken. Sonnan berli qay jerde bolmasın shańaraqlıq yamasa doslar menen bola ma awqatlanatuǵın jerde nan bóleklerin qaldırmayman. Bul qarın ashlıǵınan emes, obaldan qorqıw bolsa kerek.

Jáne bir estelik. Ákem Tashkent qalasınıń Sergeli rayonındaǵı azıq-awqat dúkánlarınan birinde isleytuǵın edi. Mektepten dem alısqa shıqqan waqıtlarımızda inim menen ákeme járdem beriwge baratuǵın edik. Bir kúni dúkánǵa rus milletine tiyisli ǵarrı kirip keldi. Bir buxanka nan on tiyin bolǵan waqıtlar. Ol bes tiyin berdi hám ákem buxankanı teń ortasınan bólip uzattı. Sonda men hayran qaldım. Bundaydı kórmegenim ushın ákemnen soradım. “Kósheniń arǵı jaǵındaǵı úyde ǵarrı menen kempir jasaydı. Bularǵa usı jetkilikli. Keshke taman jáne yarım bólek aladı. Birinshiden keregin, ekinshiden jańa kelgen nannan aladı.

Biraq búgin globallasıw, artıqsha tutınıw hám ısırapgershilik sebepli nannıń haqıyqıy qádiri geyde umıtılıp atırǵanday. Bul bolsa tek ǵana ruwxıy emes, al ekonomikalıq hám ekologiyalıq mashqalalardı da keltirip shıǵarmaqta. Dúnya kóleminde de bul mashqala áhmiyetliliginshe qalmaqta. BMShtıń Azıq-awqat hám awıl xojalıǵı shólkemi (FAO)niń maǵlıwmatlarına bola, islep shıǵarılǵan azıq-awqattıń derlik úshten bir bólegi joǵaltıladı yamasa zaya boladı. Bul bir waqıttıń ózinde millionlaǵan insanlar ashlıqtan qıynalıp atırǵan sharayatta ayrıqsha mashqala bolıp esaplanadı.

Túrli baspasóz basılımlarında dúnya maydanındaǵı eń áhmiyetli mashqalalar haqqında tınımsız pikirler hám kózqaraslar jámiyetshiliktiń itibarına usınılmaqta. Máselen, suw jetispewshiligi, janılǵı ónimleri, sonıń ishinde, tábiyiy gaz, elektr energiyası hám jáne kóplegen insan turmısı ushın eń áhmiyetli bolǵan jemisler haqqında dúnyanıń jetik ilimpazları, taraw qánigeleri óz kózqarasların bildirmekte. Búgin dúnyada azıq-awqat, sonıń ishinde, nan ónimleriniń ısırapgershiligi úlken mashqalaǵa aylanıp baratırǵanı da haqıyqat.

Sońǵı jılları elimizde ısırapgershilikti azaytıw, shıǵındılardı sortlaw hám qayta islewge mámleketlik siyasat dárejesinde itibar qaratılmaqta.

Sonıń ishinde, Prezidenttiń 2024-jıl 4-yanvardaǵı “Shıǵındılardı basqarıw sistemasın jetilistiriw hám olardıń ekologiyalıq jaǵdayǵa unamsız tásirin azaytıw boyınsha ilajlar haqqında”ǵı pármanı boyınsha keń kólemli wazıypalar belgilendi. Hújjette shıǵındılardı sortlaw, qayta islewdiń úlesin arttırıw hám xalıqtıń ekologiyalıq mádeniyatın arttırıwǵa ayrıqsha itibar berilgen.

Pedagoglar hám psixologlardıń aytıwınsha, balada únemlew hám zatqa húrmet sezimi, bárinen burın shańaraqta qáliplesedi. Balalar úlkenlerge qaraǵanda baqlawshıl boladı. Bala úydegi jası úlken adamlardıń háreketinen kóp nárse úyrenedi hám bul onıń sanasında uzaq saqlanadı. Hár bir nársege bolǵan múnásibettiń qáliplesiwi jaslarda tez rawajlanadı. Nanǵa húrmet, bárinen burın, shańaraqta qáliplesedi. Perzent dasturxan átirapında úlkenlerdiń múnásibetin kórip ósedi. Eger shańaraqta nan jerge taslanbasa, artıqsha satıp alınbasa, qalǵan nannan aqılǵa uǵras paydalanılsa, bul keleshek áwlad ushın da turmıslıq ádetke aylanadı.

Ápiwayı, biraq, turmısta sınaqtan ótken qaǵıydalar bárqulla nátiyje beredi. Bunıń ushın olarǵa ámel etiwdiń ózi jetkilikli. Máselen, zárúrlikke qaray nan satıp alıw, ıssılıǵınan tásirlenip artıqsha almaw, qalǵan bóleginen milliy taǵamlar yaki suxarılar tayarlaw, paydalanıwǵa jaramlı artıqsha ónimlerdi bolsa mútájlerge tarqatıw sıyaqlı ápiwayı ádetler úlken sociallıq hám ekonomikalıq áhmiyetke iye.

Búgin Jańa Ózbekstanda ekologiyalıq mádeniyattı arttırıw, únemlew principlerin turmıs tárizine aylandırıw hám tábiyiy resurslardan aqılǵa uǵras paydalanıw mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan biri sıpatında izbe-iz alǵa qoyılmaqta. Bul maqsetlerge erisiwde hár bir puqaranıń sanalı múnásibeti hám jeke juwapkershiligi sheshiwshi orın iyeleydi.

Nanǵa húrmet diyqannıń mashaqatlı miynetine húrmet. Onı ısırap etpew bolsa jer, suw hám basqa da tábiyiy baylıqlardı qásterlep saqlaw, keleshek áwlad sanasına únemlew hám juwapkershilik sezimin sińdiriw degen sóz.

Óytkeni, ırısqı qádirlengen shańaraqta bereket boladı, miynettiń qádiri ulıǵlanǵan jámiyet bolsa rawajlanıw hám abadanlıqqa qaray isenim menen qádem taslaydı.

Asror Sulaymonov,
ÓzA