Klimat ózgeriwi, suw jetispewshiligi, jerlerdiń degradaciyaǵa ushırawı hám shólleniw búgin pútkil region ushın áhmiyetli ekologiyalıq mashqalaǵa aylanbaqta. Bul bolsa awıl xojalıǵınıń turaqlılıǵına, azıq-awqat qáwipsizligine, xalıqtıń salamatlıǵına hám aymaqlardıń ekonomikalıq rawajlanıwına tikkeley tásir etpekte.

Elimiz aymaǵınıń derlik 80 procenti shól hám yarım shól aymaqlarınan ibarat. Jerlerdiń shorlanıwı, qum kóshiwi, shań boranları hám garmsiller, ásirese, Qaraqalpaqstan Respublikası, Buxara, Nawayı, Xorezm wálayatları, sonday-aq, Qashqadárya, Surxandárya hám Jizzaq wálayatlarınıń ayırım rayonlarında ayrıqsha qáwip tuwdırmaqta.

Aral teńiziniń qurıwı bul processti jáne de kúsheytken. Qurıǵan túbinde Aralqum shóli qáliplesip, hawaǵa kóterilip atırǵan duz hám shań keń aymaqlarǵa tarqalmaqta. Sonlıqtan, Aralboyında jasıl qaplamalar jaratıw, seksewil hám basqa da shól ósimliklerin egiw jumısları izbe-iz dawam ettirilmekte. Sońǵı jılları Aral teńiziniń qurıǵan ultanında 2 million gektardan aslam jańa toǵaylıqlar jaratıldı.

“Jasıl mákan” ulıwma milliy joybarı sheńberinde de keń kólemli jumıslar ámelge asırılmaqta. Mámleket boylap 1 milliardtan aslam terek hám puta nálleri egildi, kóklemzarlastırıw dárejesi 2020-jıldaǵı 8 procentten 2025-jılı 14,3 procentke jetti.

Prezentaciyada 2026-2030-jılları shólleniwge qarsı gúresiw jumısların jańa basqıshqa alıp shıǵıw boyınsha usınıslar kórip shıǵıldı. Sonıń ishinde, 1,27 million gektarda toǵay jaratıw hám qayta tiklew, shól, taw hám taw aldı aymaqlarında 16 mıń gektar qorǵaw toǵaylıqların jaratıw rejelestirilgen.

Surxandárya wálayatında 10 mıń gektar maydanda jasıl qaplamalar shólkemlestiriw, Sırdárya wálayatınıń shegaralas aymaqlarında 84 kilometrlik “jasıl diywal” qurıw, taw hám taw aldı aymaqlarında “terrasa” usılında terek hám putalar egiw, degradaciyaǵa ushıraǵan jerlerde zamanagóy agrotexnologiyalardı sınaqtan ótkeriw usınıs etildi.

Mámleketimiz basshısı shól aymaqlarına tek ǵana ekologiyalıq mashqala sıpatında emes, al jańa ekonomikalıq imkaniyatlar deregi sıpatında qaraw zárúr ekenligin atap ótti. Usı maqsette “shól ekonomikası” kózqarasın rawajlandırıw, tıń hám shorlanǵan jerlerde turaqlı dáramat dereklerin jaratıw, shól ósimlikleri tuqımgershiligi hám nálshiligin jolǵa qoyıw, galofit ósimlikler jetistiriw, jaylawlardıń ónimdarlıǵın arttırıw, sharwashılıq, ekologiyalıq turizm hám ilimiy izertlewlerdi keńeytiw áhmiyetli ekenligi kórsetip ótildi.

Bul baǵdarda Qaraqalpaqstanda shól ósimlikleri nálxanaların shólkemlestiriw, Araldıń qurıǵan ultanında ilimiy ekspediciyalar ótkeriw, Babataw aymaǵında zamanagóy usıllar tiykarında piste plantaciyaların rawajlandırıw, galofit baǵlar tarmaǵın keńeytiw usınıs etildi. Sonday-aq, qurǵaqshılıqqa shıdamlı ósimlikler hám tuqımlar boyınsha regionallıq bank jaratıw, xalıqaralıq fondlar hám jeke menshik investiciyalardı tartıw máseleleri dodalandı.

Prezentaciyada Oraylıq Aziya mámleketleri menen ekologiyalıq birge islesiwdi kúsheytiw máselelerine ayrıqsha itibar qaratıldı. Shólleniw hám jer degradaciyası shegara bilmes mashqala ekeni, sol sebepli oǵan qarsı gúresiwde birden-bir regionallıq kózqaras, ilimiy birge islesiw, maǵlıwmat almasıw hám texnologiyalar transferi áhmiyetli ekeni atap ótildi.

Usı múnásibet penen shólleniwge qarsı gúresiw hám shól ekonomikasın rawajlandırıw boyınsha Oraylıq Aziya regionallıq ilimiy-izertlew orayınıń jumısın keńeytiw, “Jasıl qalqan” regionallıq baǵdarlaması sheńberinde ámeliy joybarlardı kóbeytiw, 2040-jılǵa shekem shólleniwge qarsı gúresiw strategiyasın islep shıǵıw baslamaları alǵa qoyıldı.

Samarqand qalasınıń tariyxıy-mádeniy miyrası, Ullı jipek jolındaǵı ornı, xalıqaralıq turizm orayı sıpatındaǵı potencialı, strategiyalıq geografiyalıq jaylasıwı jáne suw hám transport infrastrukturasın esapqa alǵan halda onı Oraylıq Aziyada ekologiyalıq turaqlı, klimatqa beyimlesken hám zamanagóy “jasıl qala” úlgisine aylandırıw názerde tutılmaqta.

Soǵan muwapıq, prezentaciyada qalalardıń ekologiyalıq turaqlılıǵın támiyinlew boyınsha “Green Samarkand” modeli kórip shıǵıldı.

Bul model sheńberinde 2030-jılǵa shekem Samarqand qalasında anıq ekologiyalıq kórsetkishlerge erisiw belgilengen. Sonıń ishinde, atmosferaǵa shıǵarılıwı múmkin bolǵan 51,2 mıń tonna zıyanlı shıǵındılardıń aldın alıw, sanaat hám energetika obektlerinde shań-gaz tazalaw úskenelerin ornatıw arqalı PM2.5 hám PM10 bólekshelerin 50 procentke azaytıw, qurılıs obektlerinen shıǵatuǵın shań muǵdarın 80 procentke, transport qurallarınan shıǵatuǵın pataslandırıwshı zatlardıń kólemin 50 procentke qısqartıw, shıǵındı poligonlarınıń kólemin 2 esege azaytıw hám elatlı punktlerde jasıl aymaqlardıń úlesin ortasha 30 procentke jetkeriw názerde tutılǵan.

Joybardı ámelge asırıw ushın Samarqand wálayatı hákimligi hám Ekologiya hám klimat ózgeriwi milliy komiteti qatnasıwında “Jasıl Samarqand” joybarlaw ofisi shólkemlestiriledi. Bul ofis qala qurılısı, ekologiya, transport, qurılıs, turizm, sanaat hám kommunallıq xızmetler tarawlarında belgilengen ilajlardı birden-bir sistemada muwapıqlastıradı.

Samarqand qalasında arnawlı ekologiyalıq-qala qurılısı rejimi engizilip, jańadan qurılatuǵın hám rekonstrukciyalanatuǵın obektler ushın “jasıl qurılıs” talapları májbúriy etip belgilenedi. Onda energiya hám suwdı únemleytuǵın texnologiyalardan paydalanıw, shıǵındılardı sortlaw hám qayta islew sistemaların engiziw, resurs nátiyjeliligin arttırıw jáne ekologiyalıq talaplarǵa juwap bermeytuǵın obektlerdi paydalanıwǵa qabıl etpew ámeliyatı jolǵa qoyıladı.

Transport tarawında Samarqand qalasın ekologiyalıq taza háreketleniw modeline ótkeriw názerde tutılǵan. Bunıń ushın 50 zamanagóy úlken sıyımlılıqtaǵı elektrobus satıp alıw, kesilispelerde 150 jańa svetofor ornatıw, 2030-jılǵa shekem jámiyetlik transport hám taksi xızmetin tolıq elektr transportına ótkeriw ilajları kóriledi. Sonıń menen birge, “Park & Ride”sisteması engizilip, piyadalar háreketi tiykarǵı bolǵan jasıl turistlik aymaqlar shólkemlestiriledi, qala orayına jeke menshik avtotransport kiriwi basqıshpa-basqısh azaytıladı.

Suw hám “jasıl” infrastrukturanı rawajlandırıw maqsetinde Samarqand qalasında keminde 4, wálayat rayonlarınıń oraylarında bolsa keminde birewden jasalma kól hám suw basseynleri shólkemlestiriledi. Samarqand qalasında qosımsha 10 jańa fontan qurılıp, fontanlar infrastrukturası modernizaciyalanadı. Sonday-aq, ulıwma uzınlıǵı 319 kilometr bolǵan salmalar sisteması qurıladı hám tiklenedi.

Qala átirapında qorǵawshı “jasıl” infrastrukturanı qáliplestiriw maqsetinde “Jańa úlken aylanba jol” boylap uzınlıǵı 102,7 kilometr, ulıwma maydanı 3532 gektar bolǵan “jasıl belbew” qurıladı. Bul belbew shań hám ıssı hawa aǵımların azaytıw, atmosfera hawasınıń sapasın jaqsılaw, qalanıń átirapında tábiyiy qorǵaw zonasın jaratıw hám klimatqa beyimlesiw ilajların kúsheytiwge qaratılǵan.

Qala qurılısı baǵdarında 300 gektar maydanda “Green City Samarkand” aymaǵın shólkemlestiriw názerde tutılǵan. Bul aymaqta turaq jay, ofis, xızmet kórsetiw, turizm hám jámiyetlik infrastruktura obektleri xalıqaralıq “jasıl qala” standartları tiykarında qurıladı.

Sanaat obektleriniń ekologiyalıq tásirin azaytıw ushın “jasıl sanaat zonası” aymaǵında eń qolaylı texnologiyalar, “Zero Visible Emission” hám sanlı ekologiyalıq monitoring sistemaları basqıshpa-basqısh engiziledi. Ámeldegi sanaat zonaları átirapında “jasıl belbewler” shólkemlestiriledi hám xalıqtıń densawlıǵına úlken qáwip tuwdırıwı múmkin bolǵan I hám II kategoriyaǵa tiyisli 8 sanaat kárxanasın qala aymaǵınan tısqarıǵa kóshiriw ilajları kóriledi.

Shıǵındılardı basqarıw tarawında “Zero Visible Emission” principi tiykarında shıǵındılardı sortlaw, qayta islew hám poligonlarǵa jiberiletuǵın kólemdi azaytıw sisteması engiziledi. Nızamsız shıǵındı taslaw jaǵdayların sanlı kartalastırıw hám foto-videofiksaciyalaw boyınsha málimleme sisteması iske qosıladı.

Klimat siyasatı baǵdarında Samarqand qalası ushın 2030 hám 2035-jıllarǵa mólsherlengen uglerod shıǵındıların qısqartıw maqsetli kórsetkishleri jáne “Carbon Neutral Samarkand” “jol kartası” islep shıǵıladı. Sonday-aq, jasıl hám klimat joybarların qarjılandırıw ushın “Green Samarkand Climate Finance Facility”  platforması, nátiyjelerdi ashıq járiyalaw hám monitoringin júrgiziw ushın “Green Samarkand Dashboard” sanlı platforması iske qosıladı.

Turizm hám biokóptúrlilik baǵdarında “Jasıl Samarqand” brendi, “Green Hotels Samarkand”  reyting sisteması, “Samarkand City Biodiversity Index” metodologiyası, “Urban Biodiversity Samarkand” pilot joybarı hám “Biokóptúrlilikti qásterlep saqlaymız” kewilliler baǵdarlaması ámelge asırıladı. Sol arqalı Samarqand qalası ekologiyalıq turizm, jasıl investiciyalar hám turaqlı qala qurılısı sheshimleriniń orayına aylandırıladı.

Ulıwma, joybar sheńberinde Samarqandtı “Oraylıq Aziyanıń jasıl investiciyalar hám innovaciyalar paytaxtı” sıpatında qáliplestiriw ushın shólkemlestiriwshilik, finanslıq hám ámeliy tiykarlar jaratıladı.

Prezidentimiz usınıslardı maqullap, shólleniwge qarsı gúresiw, jer hám suw resurslarınan aqılǵa uǵras paydalanıw, qala qurılısında ekologiyalıq talaplardı kúsheytiw hám xalıq ushın salamat ortalıq jaratıw máseleleri boyınsha juwapkerlerge tiyisli tapsırmalar berdi.