Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń (dáslep Nѳkis mámleketlik universiteti) ashılıwı ańsatlıq penen ámelge asırılmadı. Bul iygilikli is burınǵı awqam dáwirindegi elim dep at salısqan el aǵalarınıń 15 jıldan aslam oray hákimiyatınıń tınımsız esigin qaǵıwı nátiyjesinde ámelge asırılǵan edi.
Ѳtken ásirdiń 50-jıllarına kelip respublikamızdıń ekonomikası hám mádeniyatınıń jedel pát penen rawajlanıwı, hár qıylı saladaǵı qánigelerge zárúrliktiń artıwı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń ashılıwına bolǵan talaptı kúsheytti. Sebebi, 1934-jılı shѳlkemlestirilgen Nѳkis mámleketlik pedagogikalıq institutı respublikamızǵa tek pedagog qánigeler tayarlawǵa baǵdarlanǵan edi. Jáne sol jıllardaǵı jaslardıń aldında turǵan kúndelikli mashqalalardıń biri – joqarı oqıw ornına kiriw máselesi edi.
1957-1958-oqıw jılında Qaraqalpaqstanda orta mektepti pitkeriwshilerdiń sanı 3100, 1958-1959-oqıw jılında 3877, 1959-1960-oqıw jılında 5071 ǵa jetti. Al, pedinstitut hám sırttaǵı joqarı oqıw orınları tek 500-600 adamdı ǵana oqıta alatuǵın edi.
Solay etip, universitet ashılǵanda onda oqıytuǵın kontingenttiń jetkilikli bolatuǵınlıǵı dálillengen edi. Sol jıllarda kѳp sandaǵı jaslardı ѳzine qamtıytuǵın universitet ashıw máselesi 1956-1957-jıllardan baslap burınǵı awqamnıń bir qatar avtonomiyalı respublikalarında iske asqan edi. Máselen, Ufa qalasında Bashqurt universiteti, CHeboksarı qalasında CHuvash universiteti, Nalchikte Kabardin-Balkar universiteti hám Daǵıstan universitetleri sol respublikalardaǵı islep turǵan pedagogikalıq institutlardıń tiykarında ashılǵan edi.
Usı dástúrdi esapqa alǵan halda 1958-jıl 11-12-yanvar ayında sol waqıttaǵı Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutınıń direktorı Sabır Kamalov Nѳkiste bolıp ѳtken XVI oblastlıq partiya konferenciyasında shıǵıp sѳylep, Nѳkis qalasında pedagogikalıq institut tiykarında universitet ashıw máselesin ortaǵa qoyadı. Bul másele konferenciyanıń bayanlamasına qabıl etilip, 1958-jıldıń ѳzinde Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutın universitetke aylandırıw máselesi joqarı húkimet orınlarınıń aldına qoyılǵan edi.
Bul máseleni anıq tiykarlap beriw ushın sol waqıttaǵı oblastlıq partiya komiteti obkomınıń sekretarı J.Seytniyazovtıń basshılıǵında arnawlı komissiya dúziledi. Usı komissiya quramı aǵzaları menen birge, pedagogikalıq instituttıń sol waqıttaǵı basshıları Makachqala, Nalchik hám Ufa qalalalarındaǵı universitet jumısları menen tanısadı.
Usı jerde universitet ashıw máselesin ortaǵa qoyǵan, akademik Sabır Kamalovtıń basınan keshirgen mına haqıyqatlıqtı keltirip ѳtpekshimen: «Komissiyanıń tapsırmasın orınlap universitetler tuwralı material jıynap Tashkentke bardım. Universitet ashıw máselesi oǵada qıyın jumıs boldı. Bir waqıtları jumıslarımız jedellesti, geypara waqıtları toqtap qaldı. Bir kúni Tashkentte usı másele menen júrgenimde sol waqıttaǵı basshı menen kabinetlerdiń birinde ushırasıp qaldıq. Ol maǵan «universitet máselesi menen shuǵıllanıwǵa kimnen qanday tapsırma alıp edińiz?», – dep soradı. Men oǵan ayttım: Bayaǵıda konferenciyada universitet ashılıwı kerek, degen másele kѳterilgende siz komissiya dúzip edińiz. Meni komissiya aǵzası ettińiz, Seytniyazovtı baslıǵı ettińiz, dedim. Bizge tapsırma berildi, sol boyınsha universitetlerdi kѳrip qayttıq, qarap shıǵıp atırmız» – degen sѳzlerin eske túsiredi. Universitetti ashıwdıń uzaqqa sozılıwı ayırım basshılardıń salqın qaraǵanı da sebep bolǵanın kѳremiz. Solay etip, universitet ashıw máselesi kѳp jıllar dawamında ѳz sheshimin tappay sozılıp keldi.
1959-jıldıń mart ayınan baslap Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń baslıǵı bolıp islegen Qallibek Kamalovtıń xızmetleri Ѳzbekstan basshılarınıń názerinen shette qalmadı. 1963-jılı 5-martta oblastlıq partiya komitetiniń birinshi sekretarlıǵına saylandı. Bul waqıtta ol 37 jasta edi. Q.Kamalov elge birinshi basshı bolǵan waqıttan baslap, respublikanıń xalıq xojalıǵı, ekonomikası hám xalqımızdıń turmıs dárejesin rawajlandırıw maqsetinde sol jıldıń ѳzinde E.Aytmuratov penen birge qol qoyǵan xattı Ѳzbekstan KP Oraylıq komitetiniń birinshi sekratarı Sharaf Rashidovqa alıp kiredi. Nátiyjede 1964-jılı Ѳzbekstan KP Oraylıq komiteti menen Ministrler Keńesiniń birgeliktegi «Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ѳndiriwshi kúshlerin rawajlandırıw xaqqında»ǵı qararınıń shıǵıwına erisedi. Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı Muratbay Nızanov aytqanınday Q.Kamalov Qaraqalpaqstannıń basshısı bolıp saylanǵan kúnnen baslap úsh maqsetti belgilep aldı. Birinshisi – dúnya quwmaw, ekinshisi – házlikke berilmew, úshinshisi – ѳtkenlerdiń qátesin ákirarlamaw. Solardıń ishinde, eń qıyını úshinshi jol edi. Sonıń ushın da, jańa basshı usı eldiń suwıǵına tońıp, ıssısına pisken, jergelikli kadrlardı tayarlawǵa itibar qarattı.
Tariyxta hár qanday iygilikli islerdiń ámelge asıwında ѳz iskerligi menen tanılǵan jeke adamlardıń xızmeti de ayrıqsha orın iyeleydi. Otız eki jasınan baslap respublikamızdıń húkimet basshısı lawazımında islegen Q.Kamalovtıń 1963-1984-jılları Qaraqalpaqstan obkomınıń birinshi sekratarı lawazımında islegen dáwiri Qaraqalpaqstan xalqınıń ekonomikalıq-sociallıq hám mádeniy rawajlanıw jaǵınan jańa tabıslarǵa erisken dáwiri boldı. Q.Kamalovtıń Respublikanı basqarǵan dáwirindegi salmaqlı xızmeti xalıq xojalıǵı, ekonomika, sanaat hám qurılıs tarawlarında ǵana emes, bilimlendiriw, ilim hám mádeniyat tarawlarında da jańa tabısları menen kózge taslanadı. Q.Kamalov respublikamızda xalıq xojalıǵın zamanagѳy agro-texnikalıq usıllarda rawajlandırıw ushın joqarı bilimge iye qánigeli kadrlardıń zárúr ekenin, joqarı húkimet orınlarınıń aldına tiykarlap berip, 1966-1967-jıllardan baslap pedagogikalıq institut bazasında universitet ashıw isine belsene kiristi. Bul máselede Q.Kamalov Sh.Rashidovtıń qollap-quwatlawına erisip, Moskvadaǵı bir neshe lawazımlı adamlar menen ushırasıwı hám bes jıl dawamında máseleni sheshiwdegi tabanlılıǵı awqam partiya oraylıq komitetiniń siyasiy byurosınıń toǵız aǵzası menen sѳylesip, olardı kѳndirgenligi ѳz xalqına degen qalıs, pidayı xızmettiń úlgisi boldı.
Sol jıllardaǵı SSSR Joqarı hám orta arnawlı bilim beriw ministri V.P.Elyutinniń qabıllawına universitet ashıw máselesinde birinshi barǵan saparı «Sizge universitet ashıwǵa ele erte, pedagogikalıq institut bazasında professor oqıtıwshılar quramı, ilim doktorları jetispeydi. Bunday múmkinshilikler menen universitet ashıwǵa bolmaydı» – dep qaytarǵan bolsa, ekinshi sapar barǵanda ol: «Ѳzbekstanda eki universitet bar, sol sebepli, úshinshi universitet ashıw zárúrligi joq» – dep juwap bergen. Úshinshi, tѳrtinshi barǵanında V.P.Elyutin oqıw ѳndirislik bazası, studentlerge jataq jay jetispeydi – dep, basqa da kѳp sebeplerdi toqıǵısı keledi. Biraq, Q.Kamalov bunıń menen toqtap qalmay, Moskvaǵa barǵan sayın sol waqıttaǵı pedagogikalıq instituttıń rektorı Tájen Izimbetov penen olardıń aldına kiriwdi dawam etip, ashshılasıp qalıwǵa shekem baradı.
Bunnan keyingi jaǵında oraylıq komitettiń ilim hám oqıw orınları bѳliminiń baslıǵı S.P.Trapeznikov penen sѳylesiwlerde universitet ashıw máselesinde bulardan joqarıraq instanciyaǵa shıǵıwǵa baǵdar boldı.
1968-jılı Respublika paxta jobasın Ѳzbekstanda birinshi bolıp orınlap, jobadan zıyat 60 mıń tonna paxta bergen jılı dekabr ayında Kislovodsktegi «Krasnıy kamen» sanatoriyasına barıp dem aladı. Sol sanatoriyaǵa aradan kѳp waqıt ѳtpey, SSSR Ministrler Keńesi baslıǵı Aleksey Nikolaevich Kosıgin de dem alıwǵa keledi. Q.Kamalov sabırlılıq penen uzaq kútip, aldın ala tayarlanıp, ushırasıw imkaniyatına erisedi. Kѳpten kútken bul ushırasıwda respublikanıń keleshegi joqarı bilimli kadrlar máselesine baylanıslı ekenin hár tárepleme dálillep, «Aleksey Nikolaevich, Sizden ѳtinish, pedinstitut bazasında universitet ashıwǵa járdem berińiz… Azayıńqırap qalǵan xalıqpız, biz Moskvanıń járdemine mútájbiz. Biziń ѳz ádebiyatımız, tilimiz, tariyxımız, mádeniyatımız bar. Respublikanıń tábiyiy baylıqları da mol. Olardı jetistiriw ushın bilimli kadrlar kerek», dep ѳz pikirin erkin hám ashıq túrde bildirgennen keyin, Aleksey Nikolaevich «Men Moskvaǵa barǵannan soń Qaraqalpaqstanǵa adamlar jiberemen, olar sol jerde universitet ashıw máselesin úyrenedi, materiallar tayarlaydı, keyin bul máseleni Ministrler Sovetinde kѳrip shıǵamız, járdem etemiz» – dep sѳz beriwi bul iygilikli istiń alǵa baslawına úmit baǵıshlaydı.
1969-jılı fevral ayında Tashkentte mádeniyat hám kѳrkem ѳner kúnlerin ѳtkeriw payıtında Ѳzbekstan húkimetiniń basshısı Sh.R.Rashidovqa A.N.Kosıgin menen ushırasıwın aytıp beredi hám bul máseleni ol qollap-quwatlaydı.
1969-jıldıń noyabr-dekabr aylarında Moskvadan kelgen komissiya aǵzaları menen Qaraqalpaqstanda universitet ashıw máselesi úyrenip shıǵılıp SSSR Ministrler Sovetine tayarlıq is qaǵazları jiberiledi. 1970-jılı gúz ayında SSSR Ministrler Sovetiniń Prezidumı májilisiniń kún tártibinde Qaraqalpaqstanda pedinstitut bazasında universitet shѳlkemlestiriw máselesi SSSR Suw xojalıǵı hám melioraciya ministri E.E.Alekseevskiydiń «Biz gidrotexnikumnıń jayın bermeymiz» degen qarsılıǵı menen ѳz sheshimin tappay qaladı.
Bunnan keyingi esik qaǵıp kiriwler Ministrler Keńesiniń baslıǵınıń orınbasarı K.T.Mazurovtıń Oraylıq komitettiń sekretarı P.N.Demichevtiń kabinetine kiriw dawam etedi. 1972-jıldıń aqırında universitet ashıw máselesi Oraylıq komitetiniń sekretarında qarap shıǵıw kún tártibine kirgizilip, belgisiz túrde jáne sheshilmey qaladı.
Máseleniń uzaqqa sozılǵanına kѳzi jetken Sh.Rashidov 1973-jıldıń mart ayında «VCH» arqalı qońıraw etip, «Jaqında Tashkentke L.I.Brejnev keledi, Erejep Aytmuratovich ekewińiz qol qoyǵan KPSS Oraylıq Komitetiniń bas sekretarınıń atına jazılǵan universitet ashıw haqqındaǵı ѳtinish qaǵazıńızdı alıp kel» – dedi. Bizler muqıyatlap, L.I.Brejnevtiń atına 3 betten ibarat ѳtinish xattı tayarlap, men, Erejep Aytmuratovich ekewimiz qol qoyıp, Tashkentke keldik. Tashkent aerodromında L.I.Brejnevti Moskvaǵa uzatıp salıw payıtında xattı Sharaf Rashidovke tapsıradı. Sharaf Rashidov ol xattı Bas sekretardıń ѳzine tapsırdı. Ol waqıttaǵı siyasiy dúzimdegi joqarı organlarda kún tártibinde qaralǵan máseleni sheshiwde, 10 adam kelisim berip qol kѳterse de, bir adam qarsı bolsa máseleniń sheshilmey qalıwı dástúrge aylanǵan edi. Endi Oraylıq Komitettegi M.A.Suslovtıń qarsılıǵınan keyin, A.P.Kirilenkonıń qabıllawına kiriwge tuwra keledi. A.Kirilenkonıń onı jıllı júzlilik penen qabıl etip, sońǵı ret 15-dekabrde Oraylıq Komitet sekretariatında sheshimin taba almaǵan universitettiń ashılıwı máselesin aqırına shekem dıqqat penen tıńlaydı hám bul máseleni tez sheship beremiz dep juwap beredi. Bul universitettiń ashılıwına sebep bolǵan sońǵı qabıllaw edi. Nátiyjede 1974-jıl 26-fevralda A.P.Kirilenko qol qoyǵan «Nѳkis Mámleketlik Universitetin shѳlkemlistiriw haqqındaǵı» qararınıń qabılanıwına erisildi.
1974-jıl SSSR Ministrler Keńesiniń 311-sanlı qararı, Joqarı hám orta arnawlı oqıw orınları ministrliginiń 1974-jıl 7-maydaǵı 408-sanlı buyrıǵı, Ózbekstan Húkimetiniń 1974-jıl 21-maydaǵı 265-sanlı qararları járiyalandı. Sonday-aq, «Nókis Mámleketlik Universitetin shólkemlestiriw haqqında” 1974-jılı 14-iyunde Qaraqalpaqstan Xúkimeti basshıları Q.Kamalov hám E.Aytmuratov kol qoyǵan joqarıdaǵı kórsetpelerge tiykarlanǵan 9 punktten ibarat qarar qabıllandı. Bul qararda, birinshiden, universitet ashıw máselesinde respublika xúkimetiniń basshılıq etiwi hám belgilengen ilajlardıń orınlanıwı; ekinshiden, Pedagogikalıq Institut rektoratına úsh ay ishinde Ózbekstan Joqarı hám orta arnawlı Bilimlendiriw ministrligine jańadan ashılatuǵın qánigelikler kórsetilgen ilimiy-pedagogikalıq kadrlar menen támiyinlew hám universitettiń materiallıq-texnikalıq bazasın bekkemlew boyınsha tiyisli usınıslar jasawdı júklew; úshinshiden, 1976-jıldan baslap universitettiń keleshekte rawajlanıw jobasın islep shıǵıw; tórtinshiden, respublikamızdaǵı tiyisli ministrliklerdiń talapnaması tiykarında jańa qánigeliklerdi ashıw jobasın belgilew; besinshiden, studentler ushın qaraqalpaq tilinde zárúrli oqıw-metodikalıq qollanbalar tayarlaw; bulardı burınǵı pedagogikalıq institut rektoratına hám Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń Qaraqalpaqstan filialına júklew; altınshıdan, universitet studentleri ushın sabaqlıq hám oqıw qollanbaların óz waqtında tayarlaw, bul wazıypalardı Respublikalıq baspasóz hám kitap sawdası mákemelerine júklew; jetinshiden, universitet imaratı qurılısınıń kompleksi proektin tayarlawdı rektorat hám 166-trestke bekitiw; segizinshiden, professor-oqıtıwshılar ushın 1975-jıldan baslap 44 kvartiralı turaq jaylar ajıratıw wazıypasın Nókis qalalıq atqarıw komitetine tapsırıw; toǵızınshıdan, sırttan shaqırılǵan professor-oqıtıwshılardı turaq jaylar menen támiyinlew wazıypaları kórsetildi.
Bul belgilengen tapsırmalardı orınlaw jolında sóz benen istiń birligi qatań talap etildi. Tiyisli uyımlar menen mákemelerge kórsetpeler berildi.
1975-jılǵa Universitet imaratınıń bas rejesi tayarlanıp, 1976-jıldıń basınan qurılıs jumısları baslanadı. Bul iste aqsaqalımız universitette jaslardı tek professor-oqıtıwshılar ǵana emes, imarattıń ѳzi de tárbiyalasın degen maqset penen, universitet qurılısına qolı gúl, eń usta, tastı, aǵashtı sѳyletip biletuǵın qurılısshılardı tańlap aladı.
Joybar boyınsha universitettiń qurılısında mramor, granit qollanıw qaralmaǵan bolsa da, 10 mıń kvadrat metrge jaqın mramor, qızıl granit paydalanıladı. Qurılıs kúni-túni tınbastan alıp barılıp, kurılısshılar eki-úsh smenada jumıs islewge imkaniyat jaratıldı.
1976-jılǵı jańa oqıw jılına universitetti tayarlaw maqsetinde aqsaqalımızdıń ѳzi iyun, iyul, avgust aylarında úsh ay dawamında basqa jumıslardı qoyıp, kabinetti qurılıstıń basına kѳshirip, azanǵı saat 7 den túngi 11-12 ge shekem qurılısqa basshılıq etedi. Respublikanıń barlıq qurılısshıları belsendi qatnasqan bul qurılıstın eń sońǵı jumısları 20-avgust kúni islenip bolındı hám universitet jańa oqıw jılına tayar etildi. «Pitken iste-kemis joq» degendey jańadan tiklengen universitet imaratınıń ulıwmalıq kѳrinisin, vestibyulin, auditoriyaların, milliy naǵıslardı, mramor, qızıl granitlerdi reńli súyretke aldırıp, jaqsılap albom dúzettirip, bir danasın Tájen Izimbetov arqalı Moskvaǵa V.P.Elyutinge jiberedi. Oǵan ѳz sѳzimizdiń xojası ekenimizdiń dálili retinde albomdı qabıl etiń, dep kishkene xat jazıp jiberedi. «Er sheginispey-bekinispeydi» degendey, bul wakıyadan keyin Vyacheslav Petrovich penen doslıq qatnasıqlar dawam etip, ol aqsaqalımızdıń barlıq ѳtinishlerin orınlap, kѳp jaslardı Moskvadaǵı institutlarǵa limit arqalı qabıllawǵa járdem etedi.
Usınday qıyınshılıqlar menen ashılǵan universitetti burınǵı Awqamnıń qayta qurıw dáwirindegi Oray jibergen wákillerdiń biri… Qaraqalpaqstandı basqarıp turǵan dáwirde 1989-jılı Obkomnıń plenumında “Qaraqalpaqstanǵa universitettiń ne keregi bar? Oǵan yuridikalıq fakultettiń ne keregi bar? Qaraqalpaqstanda muǵallimler jetispeydi, institut kerek” dep universitetti jabıw ushın usınıs bildiriwdi dawısqa qoyıp atırǵan bir waqıtta talantlı isker basshı S.Qaniyazov hám oblastlık partiya komitetiniń ekinshi sekretarı D.Berkovlardıń tabanlılıq penen qarsı turıwına qaramastan, oblastlıq partiya komitetiniń sekretarı Q.Salıqov Burınǵı awqam xalıq bilimlendiriwi boyınsha mámleketlik komitettiń kollegiyasına “Qaraqalpaqstannıń sociallıq-ekonomikalıq rawajlanıw dárejesi tómen, Respublikaǵa universitettiń keregi joq, házir tek ǵana pedagogikalıq kadrlar menen támiyinlesek jetkilikli… Universitetti tarqatıp, pedagogikalıq institutqa aylandırıwımız zárúr. Usı máselelerdi sheshiw ushın universitetke kompetentli Attestaciya ótkeriwińizdi ótinish etemiz” degen mazmunda xat jollaydı. Bunday qıyratıwshılıq háreket hám niyetlerdiń joqqa shıǵıwına hám universitettiń saqlanıp qalıwına sol waqıttaǵı universitet rektorı Q.Óteniyazovtıń taban tirep dálillegen juwapları úlken áhmiyetke iye boladı. Bugingi kúni óziniń 50 jıllıq tariyxına iye Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Ózbekstan Respublikası joqarı oqıw orınları arasında eń abıraylı bilimlendiriw orayına aylandı.
Búgingi kúni universitette 27780 student, solardan 17470 student kúndizgi bilimlendiriwde 82 baǵdarda bilim almaqta. Al, 7870 student sırtqı, 593 student keshki, 574 student aralıqtan oqıw formasında hám 53 magistratura qánigeligi boyınsha 1315 magistrant oqıp bilim aladı.
Universitet zamanagóy informaciyalıq resurs orayına iye bolıp, onda gumanitar ilimler, tábiyiy ilimler, kѳrkem ádebiyatlar, ilimiy metodikalıq, sırt el ádebiyatları, professor-oqıtıwshılar ushın gazeta hám jurnallar, kѳzi ázziler ushın imkaniyatlar, internet hám elektron oqıw zalı sıyaqlı 10 oqıw zalı xızmet kѳrsetedi. Universitette 18 fakultet 53 kafedra bolıp, olarda 69 ilim doktorı (DSs), 455 ilim kandidatı (PhD) hám professor-oqıtıwshılar joqarı bilimli maman qánigeler tayarlawǵa ѳz úlesin qosıp atır. Universitette 12 Qánigelestirilgen Keńes, 41 tayanısh doktorantura bolıp, jas ilimiy kadrlar tayarlawǵa imkaniyat jaratılǵan. Universitet jámááti xalıqaralıq birge islesiwde Evropa, AQSh hám Aziyanıń rawajlanǵan mámleketlerindegi joqarı okıw orınları menen birge islesiw boyınsha 80 nen aslam shártnamalarǵa iye.
Sońǵı jıllarda húrmetli Prezidentimiz Shavkat Mirziyoevtiń danalıq baslaması menen universitet quramındaǵı fakultetler tiykarında respublikamızda 10 nan aslam joqarı oqıw orınlarınıń ashılıwı, universitetten qanat qaǵıp, bir neshe joqarı oqıw ornına tiykar salınıwı – universitettiń joqarı bilimli kadrlar tayarlaw orayınıń atası ekenliginen derek beredi.
Jalǵas Aytmuratov,
QMU Arxeologiya kafedrası professorı.
Qaraqalpaqstan xabar agentligi.