Pikir
Búgingi kúnde qalalar kóshelerinde, ásirese, mektepler átirapında kóbeyip baratırǵan avtomat oyın qurılmaları kópshilikke ápiwayı kewil ashar qural sıpatında kóriniwi múmkin. Biraq olardıń balalardıń sanasına tásiri oylaǵanımızdan da awır.
“Prize crane machine” (inglisshe: prize – sıylıq, crane – qısqısh; ózbekshe: sıylıqlı qısqıshlı oyın avtomatı) dep atalatuǵın bul qurılmalar sırtqı kórinisinen zıyansız. Ishine ráńbáreń oyınshıqlar jaylastırılǵanı bolsa balanı tez ózine tartadı.
Oyın procesi ápiwayı: pul taslanadı, qısqısh háreketlendiriledi hám qısqa waqıt ishinde oyınshıqtı uslap alıwǵa urınıw ámelge asırıladı. Biraq qurılma mexanizmi sonday beyimlestirilgen, kóp jaǵdaylarda urınıw nátiyjesiz tamamlanadı. Sol waqıtta balada “jáne bir márte urınıp kóriw” tilegi payda boladı. Mine usı jaǵday áste-aqırın qumar oyınlarına tán psixologiyalıq jaǵdaydı qáliplestiredi.
Hár bir ata-ana perzentine pul bererde onıń qalay jumsalıp atırǵanın názerden shette qaldırmawı kerek. Eger balada bunday avtomatlarǵa qızıǵıwshılıq kúsheyip atırǵanlıǵı sezilse, bul ápiwayı oyın emes, al ádetke aylanıp qalıwı múmkin ekenligi túsindiriliwi zárúr.
BMShtıń Balalar huqıqları haqqındaǵı konvenciyasında balalardı fizikalıq hám ruwxıy zıyan jetkeriwi múmkin bolǵan faktorlardan qorǵaw tiykarǵı wazıypa sıpatında belgilengen. Usı mániste balalardı qumarǵa uqsas tásirge iye qurallardan saqlaw ayrıqsha áhmiyetke iye.
Prezidentimizdiń 2019-jıl 22-apreldegi “Bala huqıqlarınıń kepilliklerin jáne de kúsheytiwge baylanıslı qosımsha ilajlar haqqında”ǵı qararında da balalardı zıyanlı tásirlerden qorǵaw, olar ushın salamat hám qáwipsiz ortalıq jaratıw wazıypaları belgilep berilgen.
Qánigelerdiń pikirinshe, bunday oyınlar balanıń oyında nadurıs kózqaraslardı qáliplestiriwi múmkin.
– Bul oyın avtomatları balalardıń miynetke, sabır-taqatqa bolǵan múnásibetin izden shıǵaradı, – deydi Jizzaq mámleketlik pedagogikalıq universiteti mektepke shekemgi hám baslawısh tálim fakulteti docenti Baxtiyor Suvonqulov. – Balada tabıs miynet arqalı emes, tosınnan keledi, degen túsinik qáliplesedi. Bul bolsa psixologiyalıq jaqtan salamat emes kózqaras bolıp esaplanadı. Sonday-aq, balada jeńilisti durıs qabıl etpew, ańsat jol menen nátiyje kútiw sıyaqlı illetler payda bolıwı múmkin.
Bunday oyınlar balada miynet arqalı tabısqa erisiwdiń qádirin tómenletip, “ańsat tabıs” illyuziyasın qáliplestiredi. Nátiyjede waqıttıń ótiwi menen bul ápiwayı qızıǵıwshılıq ádetke, hátteki qaramlıqqa aylanıwı itimaldan shette qalmaydı.
Elimizde qumar oyınları nızam menen qadaǵan etilgen bolsa da, bazıbir kewilashar qurallar arqalı onıń ayırım elementleri balalardıń turmısına sezdirmey kirip kelmekte. Bul bolsa ayrıqsha itibardı talap etedi.
Usı kózqarastan qaraǵanda, bul másele tek ǵana shańaraq sheńberindegi tárbiya menen sheklenip qalmawı kerek. Mektepler átirapında bunday oyın avtomatların ornalastırıwdı tártipke salıw, olardıń tásiri haqqında túsindiriw jumısların kúsheytiw, jámiyetlik qadaǵalawdı jolǵa qoyıw zárúr.
Juwmaq sonda, “qısqıshlı oyın” dep qaralatuǵın bul qurılma tiykarında bala sanasına tásir etiwshi faktorlardan birine aylanbaqta. Onı biypárwalıq penen qabıl etiw emes, al ańlap, tiyisli juwmaq shıǵarıw dáwir talabı bolıp tabıladı.
ÓzA