Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev 2017-jıl 19-sentyabrde BMSh Bas Assambleyasınıń 72-sessiyasında shıǵıp sóylegen sózinde Tashkentte Islam civilizaciyası orayınıń qurılıp atırǵanı haqqında toqtap ótip, muqaddes dinimiz jaqsılıq hám tınıshlıqqa, tiykarǵı insanıy pazıyletlerdi qásterlep saqlawǵa, ilim-aǵartıwshılıq jolına shaqıratuǵının, onı zorlıq hám qan tógiw menen bir qatarǵa qoyatuǵınlar menen kelisip bolmaytuǵının ayrıqsha atap ótken edi.
Mine, usı joqarı ideya hám maqsetler tiykarında qurılǵan bul oray xalqımızdıń úsh mıń jıllıq tariyxı, dóretiwshilik potencialı, jáhán civilizaciyasına qosqan úlken úlesi, ullı ata-babalarımızdıń mádeniy-aǵartıwshılıq miyrasın tereń úyreniw hám keńnen úgit-násiyatlawǵa xızmet etedi.
Ózbekstandaǵı Islam civilizaciyası orayı óziniń sawlatı, maydanı hám kólemine bola, dúnyada islam tariyxı, mádeniyatı hám civilizaciyaların úyreniw jáne úgit-násiyatlawǵa qaratılǵan iri komplekslerden biri bolıp esaplanadı.
Ol Tashkenttiń belgili Házireti Imam kompleksi aymaǵındaǵı 10 gektar maydanda qurılǵan. Imarat úsh qabattan ibarat bolıp, uzınlıǵı 161 metr, eni 118 metrdi quraydı. Gúmbeziniń biyikligi 65 metr, ulıwma paydalanıw aymaǵı bolsa 50 mıń kvadrat metr. Bunday siyrek ushırasatuǵın kórsetkishler onı “Ginnestiń rekordlar kitabı”na kirgiziw ushın da tiykar bolmaqta.
Oraydıń imaratı Prezident Shavkat Mirziyoevtiń arxitekturalıq ideyaları hám usınısları tiykarında joybarlastırılǵan. Qurılıs procesinde mámleketimiz basshısı bul komplekske bir neshe márte barıp, onıń mazmunı hám forması jaǵınan jáne de jetik bolıwı boyınsha bahalı usınıs hám másláhátlerin bólisti. Atap aytqanda, 2025-jıldıń ózinde Prezidentimiz orayǵa bir neshe márte kelip, ekspoziciyalar, infrastruktura, aǵartıwshılıq hám ilimiy baǵdarlardı jetilistiriw boyınsha áhmiyetli kórsetpeler berdi.
Oray áyyemgi hám milliy arxitekturalıq dástúrler tiykarında qurılǵan bolıp, oǵan tórt tárepten – tórt tiykarǵı portal arqalı kiriw múmkin. Bul portallar hám imarattıń sırtqı arkaları ilim-aǵartıwshılıq, keńpeyillik, adamgershilik hám ata-anaǵa húrmet mazmunındaǵı Quran ayatları hám hádisler menen bezelgen.
Tómengi qabatta balalar ushın arnawlı platforma, restavraciya hám elektron nusqa alıw laboratoriyası, muzey eksponatları hám siyrek ushırasatuǵın qoljazbalardı saqlaw fondları, zamanagóy kafeteriy hám muzey vestibyulleri jaylasqan.
Birinshi qabattan derlik 8 mıń 350 kvadrat metrlik kórgizbe zalına ie muzey hám 550 orınlıq ánjumanlar zalı orın alǵan. Ekinshi qabatta bolsa qoljazba hám tasbaspa derekler, baspa hám elektron ádebiyatlar fondına ie kitapxana, oqıw zalları, sonday-aq, xalıqaralıq shólkemler hám ilimiy mákemeler ushın sharayat jaratılǵan.
Prezident Shavkat Mirziyoev 17-mart kúni mine usınday úlken ruwxıy-aǵartıwshılıq áhmiyetke iye komplekske jáne bir márte barıp, jaratılǵan sharayatlar, bay ekspoziciyalar hám jańa baslamalar menen tanıstı.
Dáslep mámleketimiz basshısı Quranı kárim zalına kirip, bul jerde jaratılǵan ruwxıy ortalıq hám siyrek ushırasatuǵın ekspoziciyalardı kózden ótkerdi. Bul zal, aytıw kerek bolsa, Ózbekstandaǵı Islam civilizaciyası orayınıń ruwxıy júregi bolıp esaplanadı.
Gúmbez astında arnawlı mepping gologramması jaratılǵan bolıp, onda dáslep álem kórinisi kórsetiledi, aspandaǵı juldızlar jilwalanadı. Itibarlı tárepi, gúmbez astındaǵı juldızlar kompoziciyası Tashkent aspanında túnde kórinetuǵın juldızlar kartası tiykarında qáliplestirilgen. Olardı sáwlelendiriw ushın 90 dana “Swarovski” tası hám 650 den aslam shıraqlardan paydalanılǵanı bul zalǵa ayrıqsha sawlat baǵıshlaǵan.
Bul jerde Usman Mushafi menen bir qatarda elimizge tiyisli bolǵan, hár qıylı dinastiyalar dáwirinde jaratılǵan 114 siyrek ushırasatuǵın Quran qoljazbaları jámlengen. Olar arasında samaniyler, qaraxaniyler, gaznawiyler, temuriyler, shaybaniyler hám basqa da dáwirlerge tiyisli siyrek ushırasatuǵın nusqalar bar. Bul qoljazbalar Shıǵıs kitap bezew óneriniń joqarı úlgileri sıpatında tek ǵana diniy emes, al úlken tariyxıy, ilimiy hám kórkem qunǵa da iye. Zaldaǵı zamanagóy vitrinalarda xalqımız arasında qásterlep saqlanıp kelingen hám oray fondına usınılǵan tiykarǵı qoljazbalar da múnásip orın alǵan.
Atap ótilgenindey, oraydıń tırnaǵı qoyılǵanınan 2025-jılǵa shekem onıń fondındaǵı eski dereklerdiń sanı 2 mıńnan astı, siyrek ushırasatuǵın Quran qoljazbaları bolsa 60 tan aslamǵa jetti. Olardıń barlıǵı xalqımızdan jıynalǵan hám xalıqaralıq aukcionlar arqalı satıp alınǵan. Bul baǵdarda ámelge asırılǵan jumıslar milliy hám diniy miyrasımızdı qayta tiklew, hár jerde saqlanıp atırǵan biybaha dereklerdi Watanǵa qaytarıw, olardı ilimiy aylanısqa kirgiziw hám keleshek áwlad ushın saqlap qalıw jolındaǵı tereń kózqarastı ayqın kórsetpekte.
Prezidentimizge ekspoziciyadan orın alǵan bazıbir ayrıqsha bahalı qoljazbalar haqqında da maǵlıwmat berildi. Atap aytqanda, 1589-jılı kalligraf Sultan Muxammed tárepinen segiz múyesh formasında kóshirilgen hám tumar sıpatında da paydalanılǵan “Bozuband” Quran qoljazbası, XVII ásirge tiyisli, safaviyler dáwiri kalligrafiya hám kitap bezew óneriniń jetik basqıshın sáwlelendiriwshi oǵada názik bezewli nusqa, 1872-jılı kalligraf Muxammed ibn Abd al-Hadi tárepinen batıs xat usılında kóshirilgen biybaha qoljazba, sonday-aq, XII-XIII ásirler shegarasında seljukiyler dáwirinde kalligraf Muxammed Sadıq ibn Muxammed Shafiy tárepinen nasx xatında kóshirilip, qatarlar arasına parsı awdarması berilgen siyrek ushırasatuǵın nusqa usılardıń qatarına kiredi. Ayırım qoljazbalarda Samarqand, Xirat hám Buxara kitaptanıw mektepleriniń dástúrleri ayqın kórinetuǵını atap ótildi.
Bunnan soń Prezidentke muzeyge keliwshi miymanlarǵa joqarı sapalı xızmet kórsetiwdi shólkemlestiriw jumısları tanıstırıldı.
Oraydıń qısqa múddette xalıqaralıq abıraylı shólkemler hám basılımlar tárepinen tán alınıp atırǵanı atap ótildi. Atap aytqanda, oray Franciyanıń Avicenna sıylıǵına miyasar bolǵan, AQShtaǵı Smitson institutınıń “Smithsonian Magazine” basılımınıń talqılawına bola, 2026-jılı dúnyada eń úlken qızıǵıwshılıq penen kútilip atırǵan 10 muzeyden biri sıpatında tán alınǵan. Sonday-aq, “Condé Nast Traveler” basılımı onı 2026-jıl iyun ayında barıw múmkin bolǵan muzeyler dizimine kirgizgen, BBC Travel bolsa dúnyadaǵı eń kútilgen muzeyler qatarına kirgizgen.
Orayda keliwshilerge xalıqaralıq standartlar tiykarında xızmet kórsetiw ushın tarqatpa materiallar, broshyuralar hám kitaplar tayarlanǵan. Ózbekstan muzey ámeliyatında birinshi márte xalıqaralıq ekspertler tartılǵan halda zamanagóy ximiya-fizika laboratoriyasında barlıq muzey eksponatlarınıń ximiyalıq quramı hám jaratılǵan waqtı anıqlanıp, olardıń texnologiyalıq pasportları tayarlanǵan.
Xalıqaralıq ISO standartları tiykarında eksponatlar sanlastırılıp, birden-bir elektron platformaǵa jaylastırılǵan. YuNESKO hám IKOM talapları, sonday-aq, dúnyanıń eń belgili muzeyleriniń tájiriybesi tiykarında eksponatlardıń 8 baǵdardaǵı etiketlew etalonları hám klassifikaciyaları jaratılǵan. Hár bir eksponatqa QR-kodlar jaylastırılıwı nátiyjesinde miymanlar mobil telefon yamasa planshet arqalı olardıń video hám audio kontenti menen dáslep 3 tilde, keyin ala bolsa 8 tilde tanısıw imkaniyatına iye boladı.
Prezentaciyada “Hár kim ushın ashıq muzey” koncepciyası tiykarında oraydı sociallıq integraciya maydanına aylandırıw máselesine de ayrıqsha itibar qaratıldı. Keleshekte barlıq eksponatlarǵa arnawlı elektron chipler ornatıw, kózi ázzi insanlar eksponatqa jaqınlasqanda audiogid arqalı maǵlıwmattı avtomatikalıq esitiw sistemasın engiziw, Bluetooth mayakları járdeminde imarat ishinde erkin háreketleniw imkaniyatın jaratıw rejelestirilgen.
Sonday-aq, Britaniya, Luvr hám Metropoliten muzeylerindegi sıyaqlı robot-gidler, planshetler arqalı video hám audio tanısıw, audiogidler, radiogidler hám jónelis kórsetiwshi naushniklerden paydalanıw názerde tutılǵan.
Dáslepki esap-sanaqlarǵa bola, orayǵa bir kúnde ortasha 5 mıńǵa shamalas miyman keliwi kútilmekte. Oray hám muzeydiń xalıqaralıq standartlar tiykarında tolıq jumıs alıp barıwı ushın 400 den aslam xızmetker talap etiletuǵını, házirgi waqıtta arnawlı tayarlıqtan ótken 100 den aslam qadaǵalawshı hám 30 dan aslam ekskursovodlar jumıs islep atırǵanı, 10 mámleketten keliwshi turistler ushın óz aldına gid tekstleri islep shıǵılǵanı da atap ótildi.
Bunnan keyin mámleketimiz basshısı oray imaratınıń ekinshi qabatında Ózbekstan musılmanları mákemesiniń jumısı ushın jaratılǵan sharayatlar menen tanıstı.
Sapar etiwdiń gezektegi bóliminde Prezidentimiz oraydıń kitapxanasın kózden ótkerdi.
Kitapxananıń ulıwma maydanı 3 mıń 105 kvadrat metrdi quraydı. Házirgi waqıtta onıń fondı 45 mıń 150 den aslam ádebiyattı qamtıp alǵan bolıp, sonnan 2 mıń 609 ı siyrek ushırasatuǵın basılımlardan ibarat. Bunnan tısqarı, kitapxanada 350 mıń elektron ádebiyat bar. Ol bir waqıttıń ózinde 310 paydalanıwshıǵa xızmet kórsetiw imkaniyatına iye. Ilimpazlar hám professorlar ushın óz aldına 4 xana shólkemlestirilip, olardıń ilimiy jumıs alıp barıwı ushın barlıq zamanagóy texnika hám qolaylıqlar jaratılǵan.
Kitapxana bólimlerinen biri 22 aǵartıwshı jadid babalarımızdıń miyrasına baǵıshlanǵan. Jadidlerdiń fotoportretleri jaylastırılǵan kitap tekshelerinde bolsa olar tárepinen jaratılǵan hám jumısına baylanıslı biybaha ádebiyatlar orın alǵan.
Sonday-aq, kitapxana fondın Ózbekstannıń ullı oyshıl ilimpazlarınıń ómiri hám dóretiwshiligi, olar shólkemlestirgen ilimiy mektepler haqqındaǵı biybaha basılımlar menen bayıtıw boyınsha bir qatar ilajlar ámelge asırılmaqta. Atap aytqanda, ullı ilimpazlarımızdıń qoljazba hám tasbaspa shıǵarmalarınıń dáslepki basılımları, olardıń ilimiy miyrasın úyreniwge baǵıshlanǵan siyrek ushırasatuǵın izertlewler hám sholıwlar satıp alınıp, fondqa qosılǵan. Bul jumıslar sırt el aukcionları, ilimiy mákemeler, jeke menshik kollekciyalar hám xalqımız tárepinen keltirilgen derekler esabınan turaqlı dawam ettirilmekte.
Kitapxanadan Evropa biybaha basılımları da orın alǵan bolıp, olarda latın tilindegi musılman dinastiyaları, túrkiy xalıqlar tariyxı, Shıǵıs xalıqlarına baylanıslı enciklopediyalar, Xorasan hám Mawarawnnaxrǵa baǵıshlanǵan sayaxatnamalardıń XX ásirge shekemgi dáwirde basıp shıǵarılǵan nusqaları bar. Sonıń menen birge, jeke kollekciyalardan satıp alınǵan qoljazbalar, Nasiruddin Rabǵuziydiń “Qisas ul-anbiya” shıǵarması, Áliysher Nawayınıń XIX ásir baslarında Tashkentte kóshirilgen devonları, Mavlono Jaloliddin Rumiy shıǵarmalarınıń túrkiy tildegi awdarmaları sıyaqlı biybaha derekler de kitapxana mazmunın jáne de bayıtqan.
Kitapxanada imkaniyatı sheklengen paydalanıwshılar ushın da ayrıqsha sharayat jaratılǵanı haqqında málimleme berildi. Atap aytqanda, kóriw qábileti sheklengen yamasa ázzi kóriwshi insanlar ushın arnawlı xanalar, qánigelesken baǵdarlamalar, printer hám qurılmalar ornatılǵan, olar ushın Brayl jazıwındaǵı 1000 nan aslam ádebiyat keltirilgen. Ózbekstanda birinshi márte usı kitapxanada dawıssız kabinalar shólkemlestirilgen bolıp, olar paydalanıwshılardıń onlayn sóylesiw alıp barıwında átiraptaǵılarǵa kesent etpew, sonıń menen birge, sóylesiw hám jeke maǵlıwmatlardıń qáwipsizligin támiyinlewge xızmet etedi. Sonday-aq, “Sonic chair” audio resurslar ushın zamanagóy qurılması tek ǵana mámleketimizde emes, al Oraylıq Aziyada da birinshi márte usı jerde engizilgen.
Kitapxana aymaǵında kitapqumarlar ushın jasıl maydan, nusqa kóshiriw xızmeti, individuallıq shuǵıllanıw ushın arnawlı xanalar hám balalar ushın óz aldına maydan da shólkemlestirilgen.
Bunnan keyin Prezidentimiz oray janında shólkemlestirilgen xalıqaralıq ilimiy-aǵartıwshılıq platformanıń jumısı menen tanıstı.
Málim etilgenindey, platforma sheńberinde bir qatar abıraylı xalıqaralıq strukturalar menen birge islesiw jolǵa qoyılmaqta. AYSESKO, IRSIKA, Oksford islam izertlewleri orayı, Franciyadaǵı Temuriyler jámiyeti, TÚRKSAY sıyaqlı xalıqaralıq shólkemler menen birgelikte olar ushın ofis xanaları shólkemlestirilgen. Bul jergilikli ilimpazlar hám sırt el shólkemleri wákilleriniń birge izertlew alıp barıwı, birgeliktegi joybarlar islep shıǵıwı hám aǵartıwshılıq baslamalardı ámelge asırıwı ushın qolaylı ortalıq jaratadı.
Sapar dawamında mámleketimiz basshısı orayǵa sawǵa etilgen hám sırt elden satıp alınǵan bahalı tariyxıy artefaktlar kórgizbesi menen de tanıstı.
Atap ótilgenindey, Prezidentimizdiń tapsırmasına muwapıq, sırt eldegi mádeniy baylıqlardı Ózbekstanǵa qaytarıw jumısları izbe-iz alıp barılmaqta. Ótken jılı Ullı Britaniyadaǵı “Sotheby`s” hám “Christie`s” sıyaqlı aukcion úyleri, art-dilerler hám jeke kollekcionerlerden 700 den aslam artefakt satıp alınǵan. Sonday-aq, túrli mákemeler, shólkemler hám qáwenderler tárepinen 1000 nan aslam buyımlar sawǵa etilgen. Olardıń tiykarǵı bólegi birinshi qabattaǵı muzeyde jaylastırılǵan.
Ekspoziciyada samaniyler, qaraxaniyler, ǵaznawiyler, temuriyler hám basqa da dáwirlerge tiyisli kóplegen siyrek ushırasatuǵın artefaktlar kórsetilgen. Atap aytqanda, X ásirdiń aqırlarında islengen, altın suwı júrgizilgen hám samaniyler sárkardası Abu Mansur Sabuktekin atı jazılǵan gúmis tabaq, samaniyler dáwirine tiyisli gúmis kese hám mıs sıya dáwet, Altın Orda húkimdarı Ózbekxan dáwirinde islengen, firuza taslar menen bezelgen hayallar belbewi, XIX ásir osmaniyler dáwirine tiyisli “Allah” hám “Muhammed” ismleri jazılǵan zer naǵıslı kesteler ayrıqsha itibarǵa ılayıq ekeni aytıldı.
Prezidentimizge temuriyler dáwiri gúlalshılıq úlgileri, Madina qalasında Payǵambarımızdıń qábiri ústine jabılǵan XIX ásirge tiyisli jipek jabıw, Kaaba esigi ústinde ildirilgen xizamanıń tariyxıy úlgisi, úlken kólemli “ana-suzana”, Ámir Temur dáwirinde kóshirilgen úlken Omar Aqtu Quranınıń úzindileri, temuriyler dáwiri arxitekturalıq esteliklerine tiyisli plitka bólekleri, baburiyler dáwirine tiyisli qural-jaraq, dubılǵa, qalqan, qılısh hám sawıt-sayman bólekleri haqqında da maǵlıwmat berildi.
Sonday-aq, Ámiwdárya ǵáziynesine baylanıslı tabılmalar haqqında da maǵlıwmat berildi. 1877-jılı Buxara ámirligi aymaǵınan tabılǵan hám búgin Britaniya muzeyinde saqlanıp atırǵan bul biytákirar ǵáziyneniń ayırım bóleklerin Londondaǵı sawda úyleri arqalı Ózbekstanǵa alıp keliwge erisilgen. Olardıń arasında VIII-IX ásirlerde islengen sogd shabandozı súwretlengen altın pektoral, Baktriya dáwirine tiyisli awırlıǵı 666 gramm bolǵan jılan tárizli bilezikler sıyaqlı siyrek ushırasatuǵın buyımlar bar.
Ekspoziciyada orayǵa sawǵa etilgen artefaktlar da múnásip orın alǵan. Atap aytqanda, Amerikada jasaytuǵın shıǵıstanıwshı ilimpaz Aleksandr Naymark Pahlavon Mahmud qoljazbasın orayǵa sawǵa etkeni, bul qoljazba Xiywa xanı Muhammad Rahimxon Feruzdiń jeke qolı menen kóshirilgeni hám onı úyreniw procesinde 70 ten aslam jańa rubailar anıqlanǵanı aytıldı. Sonday-aq, túrli dáwirlerge tiyisli teńgeler, taǵınshaqlar, medalonlar hám basqa da tariyxıy zatlar, sonıń ishinde, Mayskiy ǵáziynesiniń tabılmaları da kórgizbeden orın alǵan.
Ulıwma, sapar dawamında bul oraydıń elimiz tariyxın hám mádeniy miyrasın tereń úyreniw, qásterlep saqlaw hám keńnen úgit-násiyatlaw, islam dininiń haqıyqıy adamgershilik hám aǵartıwshılıq mánisin ashıp beriw, ata-babalarımız qaldırǵan úlken ilimiy hám ruwxıy baylıqtı xalıqaralıq kólemde kórsetiw baǵdarındaǵı úlken potencialı jáne bir márte ayqın kórindi.
– Búgin ózligimizdi ańlaw jolında úlken saltanat boldı. Mıń shúkir, toǵız jıl dawamında niyet etip, izlenip, háreket etip, xalqımızdıń kimligin, tariyxımızdı haqıyqıy sáwlelendiretuǵın kompleksti qurdıq. Bul jerge kelgen hár bir insan, ásirese, jaslarımız, qanday ata-babalardıń áwladları ekenimizdi biliwi, ańlawı kerek.
Bul úlken joybar ápiwayı sızılma emes. Onı júrek sızǵan, mehir sızǵan, arzıw-ármanlar sızǵan. Quranı kárim saqlanatuǵın muqaddes zal da teginlikte jaratılǵan emes. Ol júrekten tuwılǵan, xalqımızdıń arzıw-niyetlerin hám ullılıǵın kórsetiw tileginen payda bolǵan orın bolıp esaplanadı. Bul joybar ullı xalqımızdıń haqıyqıy kelbetin júzege shıǵarıwǵa qaratılǵan jaqsı niyetlerdiń jemisi bolıp esaplanadı, – dedi Prezidentimiz.
Sapar etiw juwmaǵında mámleketimiz basshısı Islam civilizaciyası orayınıń Húrmetli miymanlar kitabına qoltańba qaldırdı.
ÓzA