Өзбекстан Республикасы Жоқарғы суды пленумының мәжилиси болып өтти. Оған Жоқарғы суд судьялары, сенаторлар, депутатлар, мәмлекетлик ҳәм жәмийетлик шөлкемлердиң ўәкиллери, илимпазлар ҳәм ғалаба хабар қуралларының хызметкерлери қатнасты.

Видеоконференцбайланыс түринде шөлкемлестирилген мәжилис биринши мәрте Интерактив хызметлер порталы арқалы тиккелей эфирде көрсетилди. Бул суд системасында ашық-айдынлықты тәмийинлеўге қаратылған гезектеги әмелий қәдем болды.

Мәжилиске басшылық еткен Жоқарғы суд баслығы Робахон Маҳмудова суд-ҳуқық тараўында әмелге асырылып атырған реформалар нәтийжесинде әдил судлаў процесслери избе-из санластырылып атырғаны, суд жумысының ашық-айдынлығы ҳәм жәмийетлик қадағалаў барған сайын күшейип атырғанын атап өтти.

– Президентимиз айтқанындай, адамлар судқа соңғы үмит сыпатында келеди. Судтың босағасына қәдем қойған ҳәр бир инсан Жаңа Өзбекстанда әдиллик орнатылғанына исеним пайда етиўи керек. Буның ушын суд әмелиятын дурыс жолға қойыў, нызамлы, әдил ҳәм тийкарланған қарарлар қабыл етилиўин тәмийинлеў зәрүр, – деди. Мәжилисте Жоқарғы суд пленумының үш қарар жойбары додаланды. Күн тәртибиндеги мәселелер бойынша баянатлар тыңланып, қәнигелер өз пикир-усынысларын билдирди. Кеңнен додалаўлардан соң тийисли қарарлар қабыл етилди.

Додаланған тийкарғы ҳүжжетлерден бири – “Судлар тәрепинен пуқараны әмелий қәбилети шекленген ямаса әмелий қәбилетсизлик деп табыўға байланыслы ислерди көрип шығыў әмелияты ҳаққында”ғы пленум қарары болды.

Атап өтилгениндей, Конституцияға муўапық инсан ҳуқықлары менен еркинликлери жоқары қәдирият есапланады ҳәм ҳеш ким суд қарарысыз бул ҳуқықлардан айырыўы ямаса шеклениўи мүмкин емес. Әсиресе, руўхый жағдайы себепли өз ҳәрекетлериниң әҳмийетин аңлай алмайтуғын ямаса оларды басқара алмайтуғын шахслардың ҳуқықларын қорғаўда бул конституциялық кепилликлер айрықша әҳмийетке ийе.

Қарарда усы категориядағы ислер бойынша бирден-бир суд әмелиятын қәлиплестириў мақсетинде судқа мүрәжат етиў тәртиби, әмелий қәбилетин шеклеў тийкарлары, жас өспиримлердиң қарым-қатнас уқыбы, шахстың шағым етиў ҳуқықы, прокурор ҳәм қәўендерлик уйымларының қатнасыўы сыяқлы әҳмийетли мәселелерге анық ҳуқықый түсиниклер берилди.

Күн тәртибиндеги екинши мәселе – “Пуқаралық, ҳәкимшилик ҳәм экономикалық судлар тәрепинен шағымды тәмийинлеў (дәслепки қорғаў) илажларын көриўдиң айырым мәселелери ҳаққында”ғы пленум қарарына бағышланды.

Додалаўда суд қарарының тек ғана нызамлы ҳәм әдил болыўы емес, ал оның орынланыўы да нәтийжели тәмийинлениўи әдил судлаўдың әҳмийетли шәрти екени атап өтилди. Сондай-ақ, суд ҳүжжети қабыл етилгенге шекем физикалық ҳәм юридикалық тәреплердиң ҳуқықлары менен нызамлы мәплери бузылыўының алдын алыў әҳмийетли ўазыйпа екени атап өтилди.

Усы көзқарастан, шағымды тәмийинлеў (дәслепки қорғаў) институты ҳуқықлар ҳәм нызамлы мәплерди исенимли қорғаў, суд ҳүжжетлериниң өз ўақтында ҳәм нәтийжели орынланыўын тәмийинлеўге хызмет ететуғын әҳмийетли процессуаллық механизм сыпатында тән алынды.

Пленум қарарына бола, жуўапкердиң мүлкти жасырыў, басқа шахсларға өткериў ямаса басқаша тәризде бийкарлаў қәўпи болған жағдайларда даўаны тәмийинлеў илажлары қолланылыўы мүмкин. Ҳәкимшилик судлаўда болса бундай илажлар суд қарары қабыл етилгенге шекем пуқаралар ҳәм исбилерменлик субъектлериниң ҳуқықлары менен нызамлы мәплерин қорғаўға хызмет етеди.

Қарарда процессуаллық нызамшылық тийкарында даўаны тәмийинлеў илажлары суд ислерин жүргизиўдиң қәлеген басқышында қолланылыўы мүмкин екенлигине анықлық киргизилди. Сондай-ақ, ис жүргизиў тоқтатылған дәўирде де белгиленген тәртип ҳәм мүддетлерде арза (өтинишнама) тәреплерди хабардар етпестен көрип шығылыўы мүмкин екенлиги түсиндирилди.

Буннан тысқары, әпиўайыластырылған тәртипте көрилип атырған ислер бойынша да даўды тәмийинлеў илажларын қолланыў мүмкин екенлиги айрықша атап өтилди.

Мәжилисте, сондай-ақ, “Өзбекстан Республикасы Жоқары суды пленумы ҳәм Жоқары хожалық суды пленумының айырым қарарларына өзгерислер ҳәм қосымшалар киргизиў ҳаққында”ғы қарар да қабыл етилди. Онда қоршаған орталықты қорғаў, тәбияттан пайдаланыў, балалар тәрбиясына байланыслы келиспеўшиликлер, кредит шәртнамаларынан келип шығатуғын миннетлемелер ҳәм ҳәкимшилик ҳуқықбузарлықларға байланыслы суд әмелиятын жетилистириўге қаратылған өзгерислер нәзерде тутылған.

Қабыл етилген пленум қарарлары судлар тәрепинен нызам нормаларының бирдей талланыўы, бирден-бир суд әмелиятын қәлиплестириў және нызамлы ҳәм әдил қарарлар қабыл етилиўин тәмийинлеўге хызмет етеди.

Норгул АБДУРАИМОВА,

ӨзАның хабаршысы